05.02.2019 | 
Մշակույթ
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ. ԲԻԹՆԻԿՆԵՐ
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ. ԲԻԹՆԻԿՆԵՐ
Անվերջ թվացող երկու աշխարհամարտերից հետո երիտասարդների մոտ ծավալվում են զանազան շարժումներ: Այսօր, հետադարձ հայացք նետելով դեպի 1950-60-ականներ, շատերը մատնանշում են միայն հիփիներին՝ որպես երիտասարդական ապստամբության կրող: Հիփիներից առաջ եղել են բիթնիկները: Հենց բիթ-սերունդն է ճանապարհ բացել հիփիների ու ռոքնռոլի համար:

Բիթնիկ բառի «beat» արմատը թարգմանաբար նշանակում է զարկ, ռիթմ: Բիթ (beat) արմատից և նիկ (nik) ածանցից բաղադրված բիթնիկ բառի ստեղծման պատմությունն առնչվում է բիթ-սերնդի առաջնորդ Ջեք Քերուակի հետ: Նա իր ««Կոտրված սերնդի» ակունքները» հոդվածում նշում է. «Հիշում եմ, թե ինչպես 1948 թվականին Ջոն Քլելլոն Հոլմսի հետ նստած պարզաբանում էինք մոլորյալ սերնդի նշանակությունը: Այդ ժամանակ ես ասացի. «Գիտեք, սա իսկապես կոտրված սերունդ է»: Զրուցակիցս, վեր թռչելով, բացականչեց. «Ճի՛շտ է, հենց այդպես»… Գուցե հենց այդ պատճառով է ինձ համար նախասահմանված կոտրված սերնդի ձայնը դառնալը»:

«Ամերիկան 1950-ական թվականներին» գրքի հեղինակ Չարլզ Վիլսի հավաստմամբ, 50-ականների վերջերին բիթնիկ ասելով նկատի ունեին բարձր օձիք ունեցող սև սվիտեր և բերետ կրող երիտասարդի՝ արվարձանային հին սրճարաններում թրև եկող և բոնգո նվագող: Այդ թվականներին նկարիչների, պոետների ու գրողների մի խումբ, որոնց թվում էին Ջեք Քերուակը, Կեն Կիզին, Ալեն Գինզբերգը, Ուիլյամ Բերոուզը, Լոուրենս Ֆերլինգետտին, իր շուրջը հավաքեց երկրպագուներին և հասարակական ու քաղաքական շփոթ մտցրեց ամերիկյան առօրյա:



Բիթնիկներին օտար էին սպառողական վարքը, իդեալականացված այն կյանքը, պարտադրվում էր մարդկանց: Աշխարհն ավելի լայն է, ավելի խորը, և հենց այդպիսի աշխարհում էին նրանք ուզում ապրել:

Նրանց ծննդավայրը համարվում է Նյու-Յորքը, բայց շարժումն իր զարգացումն է ապրել Կալիֆորնիա նահանգի հարավային մասում: Բիթնիկները հավաքվում էին սրճարաններում, ներկայացնում իրենց ստեղծագործությունները, կարդում դասականներին և արգելված գրողներին, հիանում բնությամբ և ժխտում տեխնիկական զարգացումը՝ միաժամանակ սիրելով մոտոցիկլետով և ավտոմեքենայով ճամփորդելը: Բիթնիկները գտնում էին, որ տեխնոլոգիաների զարգացման հետևանքով մարդիկ հեռանում են բնությունից, դառնում իրատես՝ կորցնելով բնատուր զգայականությունը: Նրանք մարդ-բնություն կապի վերականգնման կողմնակիցներն էին:

Սկզբում բիթնիկների շարժումը մասսայականություն չէր վայելում, բայց որոշ ժամանակ անց տարածվեցին նրանց ստեղծագործությունները, որոնցում նկարագրվում էին բիթնիկների ձգտումները՝ սոցիալ-տնտեսական խնդիրների մերժում և թմրադեղերի տարբեր փորձարկումներ:

Բիթնիկներին քննադատում էին թմրադեղերի ռոմանտիկացման համար: Նրանց ստեղծագործությունների մեծ մասում հիշատակվում է թմրադեղերի օգտագործումը, իսկ հեղինակների հուշերում՝ վկայություններ այն մասին, որ ստեղծագործել են թմրադեղերի անմիջական ազդեցության տակ:



Թմրադեղերին դիմելու դրդապատճառներից մեկն առօրյա կյանքում հաճույքի բացակայությունն էր: Բիթ-սերնդի գրականության ներկայացուցիչները ջանում էին թմրանյութն ու դրա օգտագործումը ներկայացնել որպես սովորական, ոչ տարօրինակ կամ նորմաներից շեղվող մի փաստ, որը զուտ ֆիզիոլոգիական պահանջ է: Վաղ կամ երիտասարդ բիթնիկներն օգտագործում էին թեթև, օրգանիզմին նվազագույն վնաս հասցնող թմրանյութեր, հիմնականում՝ մարիխուանա: Արդեն 50-ականներից սկսած՝ հետաքրքրություն է առաջանում ավելի ծանր թմրադեղերի հանդեպ, ինչպիսիք են ցնորածին (հալյուցինոգեն) սնկերը, հետագայում՝ ԼՍԴ-ն:

Մյուս դրդապատճառը կարելի է ավելի «ազնվական» համարել: Պատմության որոշակի փուլում թմրադեղերը սկսում են օգտագործվել որպես գիտակցականի կամ բանականի և ենթագիտակցականի դռները բացելու բանալի:

Բիթնիկները մշակութային ասպարեզում աչքի ընկան՝ առաջին հերթին գրականության մեջ նոր շունչ ու կանոնակարգ բերելով: Ամերիկյան լավագույն համալսարանների դասախոսությունները լսելով՝ նրանք ընդդիմանում էին գրականության դասական ավանդույթների շարունակությանը՝ հայտարարելով, որ գրականությունը պետք է ավելի մոտ լինի մարդկանց, նրանց զգացմունքներին, իսկ նոր ժամանակներում դասական մոտեցումները պատնեշ են գրականության և մարդկանց միջև:

Բիթ-սերնդի գրականությունն էապես տարբերվում էր. այն առաջ քաշեց որոշակի դրույթներ՝ սահմանելով բիթնիկական գրականության չափանիշները՝ ջազային ռիթմ ու իմպրովիզացիա, պարզություն: Բիթնիկ-գրողները հրաժարվում էին դադար առնել բառընտրության, կետադրության, տեսքտերի վերանայման համար:

Ամերիկյան քննադատական թևը բիթ-մշակույթը համարել է ինտելեկտուալ հիմքի բացակայությամբ ապակառուցողական, ռեգրեսիվ երևույթ: Ջոն Սիարդն իր «Ձոնվում է մարած բիթնիկներին» գրքում գրում է. «Ես սփոփում եմ ինձ հույսով՝ հաջորդ անգամ, երբ երիտասարդները կորոշեն ինտելեկտուալ շարժում կամ բողոք կազմակերպել, նախևառաջ կգնան գրադարան… Գրադարանը շարունակում է մնալ մարդկային իմաստության հիմնական աղբյուրը...»:

Քննադատի մոտեցումն այդքան էլ հիմնավորված չէ, քանի որ Գինզբերգը հաճախ հիշատակում է Բլեյքին, Ուիթմենին («Ուիթմենը հարատև մնալու է այն լեռը, որի մեծությունն ամբողջովին չի կարող գիտակցվել»), Բերոուզը՝ Վորդսվորտին, Քերուակը՝ Գյոթեին («Ես շարունակում էի գրել, քանզի իմ կուռքը Գյոթեն էր, և ես հավատում էի արվեստին՝ հուսալով մի օր ստեղծել «Ֆաուստի» երրորդ հատվածը…») և այլն:

Բիթ-գրականության ձևավորման տեսանկյունից մեծ նշանակություն ունեն Թ. Էլիոթը, Էդգար Պոն, իսկ տեսական մակարդակում՝ Տրիստան Տցարան (դադիզմ), Անդրե Բրետոնը (սյուրռեալիզմ), Անտոնեն Արտոն (դաժանության թատրոն) և այլք:

Բիթնիկական գրականության լավագույն ավանդները կենտրոնացած են Ալան Գինզբերգի «Ոռնոց» պոեմում, Ջեք Քերուակի «Ճանապարհին» և Ուիլյամ Բերոուզի «Մերկ նախաճաշ» վեպերում: Այս 3 ստեղծագործությունները համարվում են ամերիկյան գրականության կարևորագույն ձեռքբերումներից: Այս ստեղծագործությունները երբեք միանշանակ գնահատական չեն ստացել, բոլոր ժամանակներում եղել են և՛ քննադատողներ, և՛ պաշտպանողներ: Մի մասի համար բիթնիկներն ուղղակի թափառական, հակագեղագիտական թմրամոլներ էին, իսկ մյուսների համար՝ ազատության գրողներ:

 

Մարի Ռաֆյան

Այլ նորություններ
ԹԱԼԻՇԱԿԱՆ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹՅՈՒՆ՝ ԵՊՀ ԻՐԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆՈՒՄ
ԵՊՀ իրանագիտության ամբիոնում այսօր տեղի ունեցավ թալիշ երաժշտագետ, ազգագրագետ, մտավորական, «Քադուս» երաժշտական համույթի ղեկավար Արմին Ֆարիդիի «Հայացք Իրանում թալիշական ազգագրական երաժշտությանը» թեմայով դասախոսությունը:
«ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ԱԶԳԱՓՐԿԻՉ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ԱՐԴԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ ԼՈՒՅՍԻ ՆԵՐՔՈ» ԹԵՄԱՅՈՎ ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ՝ ԵՊՀ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԿԵՆՏՐՈՆՈՒՄ
ԵՊՀ մշակույթի կենտրոնը «Մշակութային դաստիարակություն» ծրագրի շրջանակում այսօր կազմակերպել էր «Թումանյանի ազգափրկիչ առաքելությունը՝ արդի փիլիսոփայության լույսի ներքո» թեմայով դասախոսություն՝ նվիրված Ամենայն հայոց բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի 150-ամյակին: Բանախոսը թումանյանագետ Հրայր Ուլուբաբյանն էր: