Օրացույց

Հեղինակի որոնում

Ա | Բ | Գ | Դ | Ե | Զ | Է | Ը | Թ | Ժ | Ի | Լ | Խ | Ծ | Կ | Հ | Ձ | Ղ | Ճ | Մ | Յ | Ն | Շ | Ո | Չ | Պ | Ջ | Ռ | Ս | Վ | Տ | Ր | Ց | ՈՒ | Փ | Ք | Օ | Ֆ

Նորություններ

Այսօր  ցորենի ու գարու տեսակների պահպանման և վերականգման ուղղությամբ տարվող աշխատանքների մասին է պատմում ԵՊՀ կենսաբանության գերազանցության կենտրոնի ղեկավար Նելլի Հովհաննիսյանը:

 

- Տիկի՛ն Հովհաննիսյան, հայտնի է, որ Արենի-1 քարանձավում հայտնաբերվել են նաև  ցորենի ու գարու բավականին լավ պահպանված սերմերի մնացորդներ: Ի՞նչ աշխատանքներ են իրականացվում ԵՊՀ կենսաբանության գերազանցության կենտրոնի կողմից:

 

- Առավել հայտնի «Թռչունների քարանձավ» անվամբ Արենի-1 քարայրում մի քանի տարի առաջ գինեգործության 5.000 - 5.500 տարի վաղեմություն ունեցող գինու հնձանի հետ հայտնաբերվել է նաև բույսերի հարուստ կենսաբազմազանություն, այդ թվում՝ ցորենի ու գարու բավականին լավ պահպանված սերմեր, որոնք պատկանում են էնեոլիտի և միջնադարի ժամանակաշրջանին: Մենք ուսումնասիրում ենք դրանց հյուսվածքային բջիջները, իսկ Ավստրալիայի Ադելաիդայի համալսարանի հետ համագործակցության շրջանակում անջատում ենք նմուշների ԴՆԹ-ները: Երկու կարևոր խնդիր ունենք. նախ պետք է հասկանանք, թե ցորենը և գարին գենետիկական ինչ կապեր ունեն համաշխարհային տարածում ունեցող ձևերի հետ, դրանց տնայնացման և ընտելացման գործընթացում ինչ փոփոխություններ են տեղի ունեցել, իսկ 2-րդը՝ պրակտիկ նշանակության հետազոտություններ ենք իրականացնում, որոնք միտված են գարեջրի արտադրության ոլորտում խմորման համար պատասխանատու գեների հայտնաբերմանը: Ենթադրություններ ունենք, որ այդ քարանձավում գարեջրի խմորման որոշակի փուլեր են ընթացել: Քաննեքտիկուտի համալսարանի հետ նաև ուսումնասիրում ենք այդ սերմերի մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները, դրանց հյուսվածքային ճարտարագիտության մեջ կիրառելու հնարավորությունները: Պետք է ասել, որ արդեն իսկ որոշակի հաջողություններ ենք գրանցել և հետաքրքիր արդյունքներ ունենք: Փորձում ենք վերականգնել հին աշխարհի ներկայացուցիչներին (ժպտում է):

 

- Ի՞նչ պայմաններում և ինչպե՞ս են Հայաստանում պահվում հացահատիկների սերմերը, ի՞նչ խնդիրներ կան տվյալ բնագավառում:

 

- Հայաստանի տարածքը բավականին հետաքրքիր է հացազգիների վայրի ցեղակիցների աճման տեսանկյունից: Այսինքն՝ մեզ հայտնի ընտելացված սորտերը, որոնք գենոմային բարդ կառուցվածք ունեն և սելեկցիայի արդյունքում են ստացվել, ցորենի ու գարու վարի ցեղակիցներից են առաջացել: Աշխարհում ցորենի ու գարու վայրի 4 հայտնի տեսակներից 3-ն աճում են Էրեբունու արգելոցի տարածքում: Գենետիկական բանկերի ստեղծման և կենսաբազմազանության պահպանության գործում մեծ ներդրում ունեցող հայտնի ռուս բուսաբան, ակադեմիկոս Նիկոլայ Վավիլովի շնորհիվ Սանկտ Պետերբուրգում գործում է աշխարհի սերմերի խոշորագույն գենետիկական բանկը, որտեղ նույնպես պահպանվում են ցորենի ու գարու հայկական սորտերը: Ցորենը և գարին նաև մշակութային մեծ նշանակություն են ունեցել Հայաստանի համար և աճեցվել են հիմնականում հյուսիսային բարձրադիր շրջաններում: Բացի ժամանակակից բարձր արդյունավետությամբ օժտված սորտերից, որոնք ներկրվում են արտասահմանից, Հայաստանում ժամանակին եղել է տեղական սորտերի հարուստ բազմազանություն: Այդ մասին հետաքրքիր տեղեկություններ կան ազգագրական նյութերում, ինչպես նաև դեռևս 60-ական թվականներին արված տարբեր ատենախոսություններում: Օրինակ՝ «գալգալոս» անվամբ մի սորտ, որը Հայաստանում չի կիրառվում, սակայն սերմերը որոշ բանկերում պահպանվում են, որոնք Նիկոլայ 2-րդի ժամանակ ուղարկվել է ԱՄՆ, որտեղ էլ այսօր տարածված է այլ անվամբ և լայնորեն կիրառվում է բարելավված սորտերի ձևով:

 

 

Հայաստանում սերմերի մի քանի բանկեր կան, որոնցից ամենագործունն ու կենսունակը Գյումրու սելեկցիոն կայանն է: Սակայն սերմերի հայկական բանկերը լուրջ խնդիր ունեն սերմերի վերականգման ուղղությամբ տարվող աշխատանքների առումով: Այսինքն՝ բանկում պահվող սերմը, որպեսզի չկորցնի իր հատկանիշները և պահպանի իր կենսունակությունն ու ծլունակությունը, պարբերաբար պետք է ցանել, ստանալ նոր սերմ և սառնարանային պայմաններում կրկին պահել: Հայաստանը, ցավոք, չունի այդ ենթակառուցվածքը, որն էլ կկարողանա արդյունավետ իրականացնել նշված գործընթացը: Շատ հաճախ հետազոտությունների համար տվյալ բանկերը չեն կարողանում սերմեր տրամադրել: Ներկայումս ANSEF-ի միջոցով մի նախագիծ ենք իրականացնում, որի շրջանակում իրականացվելիք հետազոտությունների համար Հայաստանին բնորոշ ցորենի ու գարու 40-50-ական թվականներից հավաքված ու պահպանված տեղական սորտեր ենք պատվիրել Մեքսիկայի, Ռուսաստանի, Ճապոնիայի և այլ պետությունների սերմերի բանկերից: Ներկայումս ֆակուլտետի ջերմոցներում պատրաստվում ենք պահպանել նրանց կենսունակությունը և ուսումնասիրել դրանց գենետիկական, սորտային բազմազանությունը և կիրառական նշանակությունները:

 

Հայաստանը ՄԱԿ-ի պարենի և գյուղատնտեսության զարգացման պայմանագրի, ինչպես նաև Կենսաբազմազանության պահպանության կոնվենցիայի անդամ պետություն է, ուստի միջազգային պայմանագրերի շրջանակում իրականացում է գենետիկական նյութի փոխանակում և դրանց կրկնօրինակների պահպանում սերմերի այլ բանկերում: Ուրախությամբ պետք է նշեմ նաև, որ Հայաստանի սերմերի բանկերն իրենց նմուշների հավաքածուներ ուղարկել են Նորվեգիայի Սվալբարդի գենետիկական բանկը, որը հավերժական սառույցների մեջ կառուցված համաշխարհային ամենամեծ քարանձավային համալիրն է, որտեղ էլ պահվում են աշխարհի բոլոր անկյուններից հավաքված կենսաբազմազանության նմուշները:

 

 

Պետք է նշեմ  նաև, որ գյուղատնտեսության ոլորտում համաշխարհային ամենահայտնի ու լավագույն հրատարակությունը համարվող հատորյակներում ուտեստներին, ցորենին կամ գարուն վերաբերող հատվածում ոչ մի խոսք չկա Հայաստանի մասին, իսկ լավաշն էլ ներկայացված է որպես թուրքական հաց: Սա լուրջ խնդիր է, որի պատճառը համապատասխան լեզվով գրականության բացակայությունն է: Այս ուղղությամբ մենք նույնպես աշխատանքներ ենք իրականացնում:

 

Վարդուհի Զաքարյան

Յուրի Մովսիսյանը մեզ հետ զրույցում նշեց, որ Էմիլ Արթինի գիտական ժառանգությանը նվիրված միջազգային դպրոցը ԵՊՀ-ում պետք է անցկացվի առաջին անգամ:

 

«Այս դպրոցի հիմնական նպատակն է տաղանդավոր մաթեմատիկոս ուսանողներին ծանոթացնել Էմիլ Արթինի գիտական մաթեմատիկական ուղղությունների հետ: Այս բնագավառում գիտնականը ստացել է դասական արդյունքներ, որոնք կարող են հիմք հանդիսանալ ուսանողների գիտական աշխատանքներում, ատենախոսություններում, ինչպես նաև մաթեմատիկայի տարաբնույթ կիրառություններում »,- հավելեց նա:

 

ԵՊՀ-ի պրոֆեսորը նաև նշեց, որ դպրոցին մասնակցել ցանկացող ուսանողները նախապես պետք է գրանցվեն ԵՊՀ մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ֆակուլտետում:

 

Յ. Մովսիսյանը հայտնեց, որ մայիսի  27-ից հունիսի 2-ը ԵՊՀ-ում կանցկացվի նաև Էմիլ Արթինի 120-ամյակին նվիրված միջազգային խոշոր գիտաժողով, որին կմասնակցեն անվանի գիտնականներ ԱՄՆ-ից, Իտալիայից, Ֆրանսիայից, Ռուսաստանից, Չինաստանից, Լեհաստանից, Նորվեգիայից, Բրազիլիայից, Իրանից, Հնդկաստանից, Կանադայից և այլ երկրներից։

 

Նրա խոսքով, այսպիսի մեծ հետաքրքրությունը պայմանավորված է նրանով, որ Էմիլ Արթինը համարվում է 20-րդ դարի մաթեմատիկայի ոլորտի դասականներից մեկը, որի արդյունքներն այժմ ակտիվորեն կիրառվում են նաև համակարգչային գիտության մեջ:

 

ԵՊՀ հանրահաշվի և երկրաչափության ամբիոնի վարիչը, խոսելով գիտաժողովի կարևորության մասին, նշեց, որ գիտաժողովի նպատակներից մեկն այն է, որ աշխարհի տարբեր երկրներից ժամանող մասնագետներն ամփոփեն այն հիմնական ուղղությունները, որոնցով ժամանակին զբաղվել է Էմիլ Արթինը և ստացել  հիմնարար արդյունքներ:

 

Յուրի Մովսիսյանը հայտնեց, որ գիտաժողովի ընթացքում գիտնականները հանդես են գալու զեկուցումներով: Բանախոսի խոսքով, այս միջազգային գիտաժողովի և միջազգային դպրոցի կարևոր նպատակներից է նաև նպաստել Հայաստանում բարենպաստ մթնոլորտի ստեղծմանը մաթեմատիկայի և կիրառական մաթեմատիկայի զարգացման համար, ինչպես նաև շահագրգռել երիտասարդ մասնագետներին զբաղվել մաթեմատիկական գիտություններով, քանի որ մաթեմատիկական գիտությունը հիմք է հանդիսանում նաև կիրառական գիտությունների, հատկապես համակարգչային գիտության զագացման համար:

 

Հայազգի ականավոր գիտնական Էմիլ Արթինին նվիրված միջազգային դպրոցի և միջազգային գիտաժողովի կայքերն են՝ http://www.rnta.eu/Yerevan2018/index.html  http://math.sci.am/conference/artin120

 

Նադեժդա Տեր-Աբրահամյան

«Կրթամշակութային կյանքը Հայաստանի առաջին Հանրապետության տարիներին» խորագիրը կրող գիտաժողովի այսօրվա զեկուցումների ու քննարկումների առանցքը Առաջին Հանրապետության գրական, լեզվական և մշակութային կյանքն էր:

 

Բանախոսներն անդրադարձան Առաջին Հանրապետության տարիներին պետության կրթամշակութային կյանքը կերտող այնպիսի անվանի գործիչներին, ինչպիսիք են Նիկոլ Աղբալյանը, Հովհաննես Թումանյանը,Կոստան Զարյանը և այլն:

 

Նիկոլ Աղբալյանի լեզվաքաղաքական հայացքների մասին խոսեց ԵՊՀ հայ բանասիրության ֆակուլտետի դասախոս, դոցենտ Նարինե Դիլբարյանը, ով ներկայացրեց գործչի այն հիմնական ծրագրերն ու գաղափարները, որոնք բացառիկ ազդեցություն են ունեցել պետության կայացման, հոգևոր ու մշակութային կյանքի կազմակերպման, հայկական կրթօջախների հիմնադրման և կրթական նոր ծրագրերի մշակման գործընթացում:

 

«Հայաստանում, ինչպես նաև արտասահմանում ազգային բազմաստիճան դպրոցներ հիմնելու վերաբերյալ նրա ծրագրերն իրենց կենսունակությունն են ապացուցել նաև այսօր արդի աշխարհում: Մեծ հայրենասերի երազանքը հայոց ազգն իր պատմական հայրենիք վերադարձնելն էր և առաջադեմ, զարգացած ու գիտելիքահեն ազգ դարձնելը: Նիկոլ Աղբալյանը վստահ էր, որ միայն ազգային լեզվի վրա խարսխված հիմնավոր կրթությունը կարող է ձևավորել համաշխարհային մրցակցությանը դիմակայելու ունակ արդիական ազգ»,- ասաց բանախոսը և հավելեց, որ անվանի մտավորականի շատ մտքեր ու գաղափարներ, որոնք մի շարք հաջողված ծրագրերի հիմք են դարձել, արդիական են նաև այսօր՝ ՀՀ-ում տիրող ներկա քաղաքական իրողությունների խորապատկերում:

 

 

Հովհաննես Թումանյանի թանգարանի աշխատակից, բան. գիտ. թեկնածու Անի Եղիազարյանի թեման Առաջին Հանրապետության ձևավորման նախաշեմին Հովհ. Թումանյանի կրթամշակութային ծրագրերն էին:

 

«Ամբողջ կյանքում Թումանյանը ժամանակի պահանջով ստիպված էր զբաղվել հասարակական գործունեությամբ՝ հաճախ հենց իր տանը կազմակերպելով գաղտնի հավաքներ ու քննարկումներ: Հենց այդ հանդիպումների ընթացքում էլ իր համախոհների հետ նա մշակել է իր ազգափրկության ծրագիրը»,- նշեց Ա. Եղիազարյանը և ընդգծեց, որ միայն Առաջին Հանրապետության ստեղծումից հետո ազգային բանաստեղծը հանգիստ ստեղծագործելու հնարավորություն ստացավ:

 

Գիտաժողովի ընթացքում անդրադարձ եղավ նաև Հայաստանի առաջին Հանրապետության տարիների առաջին պետթատրոնի հիմնադրման նախադրյալներին:

 

Զեկուցումներից հետո գիտաժողովի մասնակիցների միջև թեմատիկ նյութերի վերաբերյալ ակտիվ քննարկում ծավալվեց՝ զուգահեռաբար համեմատականներ անցկացնելով նաև արդի հիմնախնդիրների ու ներկա հասարակական-քաղաքական իրավիճակների հետ:

 

Գիտաժողովի նպատակն է համակողմանիորեն և գիտական արդիական չափանիշներով քննել Առաջին Հանրապետության տարիներին ձևավորված գրական-մշակութային կյանքն ու դրա առանձնահատկությունները, անդրադառնալ գիտության և կրթության ոլորտում պետական քաղաքականության հիմքերին:

 

Երևանի պետական համալսարանի, Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության ու  ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի համատեղ ջանքերով կազմակերպված երկօրյա գիտաժողովին ներկա էին ԵՊՀ ռեկտոր Արամ Սիմոնյանը, Հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի փոխտնօրեն Մհեր Հովհաննիսյանը, բուհի պրոֆեսորադասախոսական կազմի, համակազմակերպիչ կառույցների, ինչպես նաև ոլորտի գիտակրթական առաջատար հաստատությունների ներկայացուցիչները:

 

Բացման խոսքով հանդես եկավ Արամ Սիմոնյանը, ով կարևորեց Հայաստանի առաջին Հանրապետության 100-ամյակին նվիրված միջոցառումների անցկացումը. «Երբ հետադարձ հայացք ես նետում մեր պետականության վերականգմանը՝ պատմության այդ փառապանծ էջին, մի շարք հարցեր են առաջ գալիս, որոնք ինչպես 100 տարի առաջ, այնպես էլ այսօր խիստ արդիական են:

 

Աշխարհում ժողովուրդներ կան, որոնք պետականություն չունեն, իսկ ոմանք էլ՝ պետականություն ունենալով հանդերձ, քաղաքակրթության մեջ պատմական լուրջ հետագիծ չեն թողել: Դարերի ընթացքում հայ ժողովուրդն աշխարհին տվել է ավելին, քան կարող է իրեն թույլ տալ փոքր ժողովուրդը: Ժողովուրդ, որը մշտապես մաքառել է իր ազատության, անկախության և պետականություն ստեղծելու ու պահպանելու համար»:

 

ԵՊՀ ռեկտորը հավելեց նաև, որ պետականության համար ամենակարևոր խնդիրներից մեկը դեռևս լուծված չէ. առ այսօր ձևավորված չէ քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտը.«Հուսով եմ, որ մեր ժողովուրդն իր իմաստության, ապրելու մեծ ձգտումի ու քաղաքակրթության մեջ հսկայական ներդրման շնորհիվ կկարողանա լրացնել այդ բացը, առանց որի՝պետականության ապագան ամուր ու կայուն չի կարող լինել»:

 

Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության կենտրոնական վարչության ատենապետ Մկրտիչ Մկրտչյանն էլ պատմական անդրադարձ կատարեց հայկական պետականության կերտման գործընթացներին, դրանցում ներգրավված հասարակական, քաղաքական ու գիտամշակութային գործիչների գործունեությանը: 

 

 

Առաջին բանախոսը ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի դոցենտ Գուրգեն Վարդանյանն էր: Նրա զեկուցումը վերաբերում էր Առաջին Հանրապետության կրթամշակութային քաղաքականությանը:

 

«ՀՀ հռչակումը նոր շրջան բացեց նախևառաջ հայ դպրոցի պատմության մեջ: Անկախ պետականության ստեղծման պայմաններում մատաղ սերնդի կրթական դաստիարակությունն առաջնային նշանակություն էր ստանում: Ազգային պետականության կառուցման գործում անհրաժեշտ էին գրագետ և բանիմաց կադրեր, իսկ նրանց պատրաստման հիմնաքարն ազգային դպրոցի ստեղծումն էր»,- ասաց Գ. Վարդանյանը:

 

Գ. Վարդանյանն անդրադարձավ նաև մշակութային կյանքի տարբեր բնագավառներում իրականացրած հետազոտություններին՝ ընդգծելով, որ ամենաքիչ ուսումնասիրված ոլորտը հայ վավերագրական կինոյի բնագավառն է:

 

Գիտաժողովի ընթացքում ոլորտի մասնագետներն անդրադարձան ձևավորվող հանրակրթական համակարգին, բարձրագույն կրթական օջախների կազմակերպմանը և դրանց կրթական գործունեությանը, գիտության տարբեր ճյուղերի զարգացմանն ու հիմնական գիտական նվաճումներին, պարբերական մամուլին և հրատարակչական գործին:

 

Բանախոսները նոր հայացքով արժևորեցին Առաջին Հանրապետության հոգևոր-մշակութային գործիչների, մանկավարժների ծավալած գործունեությունը և վերջիններիս ձևավորված կրթամշակութային կյանքի ազդեցության գործընթացները Սփյուռքի հետագա ձևավորման վրա:

 

 

Հավելենք, որ գիտաժողովն իր աշխատանքները կշարունակի նաև վաղը: Բանախոսները զեկուցումներ կներկայացնեն Առաջին Հանրապետության գրական և մշակութային կյանքի վերաբերյալ:

Դասախոսությունը կազմակերպվել էր «Մերօրյա հակամարտություններ» դասընթացաշարի շրջանակում, որի նպատակն է ուսանողներին ներկայացնել աշխարհում առկա կոնֆլիկտները, դրանց պատճառները և կարգավորման մեխանիզմները:

 

Այսօր տեղի ունեցած դասախոսության ժամանակ Սարգիս Գրիգորյանն ուսանողներին ներկայացրեց իրեն խալիֆայություն հռչակած «Իսլամական պետություն» իսլամական ծայրահեղ արմատական կառույցի ձևավորման ակունքները, իսլամական ծայրահեղ արմատական տիրույթում տեսական և գործնական ակտիվությունն ու ջիհադական պայքարում ունեցած դերակատարությունը:

 

Նախևառաջ, խոսելով իսլամի մասին, Սարգիս Գրիգորյանն ասաց, որ այն աշխարհում երկրորդ ամենամեծ կրոնն է, որն ունի ավելի քան 1 մլրդ 8 մլն հետևորդ, որոնց անվանում են մուսուլմաններ. «Իսլամի առաջացման հենց սկզբում` Մուհամմադ մարգարեի օրոք, այն ամբողջական կառույց էր, որտեղ չկային հստակ տարանջատված ուղղություններ և հոսանքներ: Մարգարեի մահից հետո մուսուլմանական համայնքում (Ումմա) սկսեցին տարաձայնություններ` կապված այն խնդրի շուրջ, թե ով պետք է ղեկավարի մուսուլմանական համայնքը: Արդեն այդ ժամանակվանից իշխանության պատկանելիության խնդիրը մասնատեց մուսուլմանական ումման երկու հիմնական ուղղությունների` սուննիների և շիաների»:

 

Բանախոսի խոսքով, սուննիները կարծում են, որ մուսուլմանական համայնքում իշխանությունը պետք է պատկանի խալիֆին, որն ընտրվում է ամբողջ մուսուլմանական համայնքի կողմից: Մինչդեռ շիաներն ընդունում են իմամի իշխանությունը, որը պետք է լինի Մուհամմադ մարգարեի հետնորդը:

 

Սարգիս Գրիգորյանն ուսանողներին պատմեց, որ Օսմանյան կայսրության փլուզումը և մի շարք զուգահեռ գործընթացներն արաբական երկրներում սկիզբ դրեցին հակագաղութային պայքարին, ազգային-ազատագրական շարժումներին, որոնց արդյունքում ի հայտ եկան արաբական անկախ պետություններ. «Այդ ժամանակ ակտիվացան իսլամական արմատականները, որոնք պատրաստ էին բացահայտ և ոչ բացահայտ պայքար մղել ինչպես տեղի մուսուլման վարչակարգերի դեմ, այնպես էլ, արձագանքելով իսլամական կոչին, պայքարն իրականացնել այլ վայրերում»:

 

Դասախոսն ուսանողներին ներկայացրեց  նաև, թե ինչպես ի հայտ եկան արդեն մուսուլման ծայրահեղ արմատականները, որոնք բնորոշվում էին բռնի ուժի կիրառմամբ պայքարով, իրենց գաղափարները չկիսողների հետ պայքարով և իսլամական խալիֆայության հիմնելու իրենց ձգտմամբ:

 

Դասախոսության ընթացքում Սարգիս Գրիգորյանն անդրադարձավ «ալ-Կաիդա»-ի ձևավորմանը, Աբդալլահ Ազզամի և Ուսամա բեն Լադենի գործունեությանը՝ նշելով նրանց գաղափարական տարբերությունները:

 

Այնուհետև բանախոսը խոսեց ահաբեկչական գործողություններից, անդրադարձավ սիրիական հակամարտությանն ու դրանում իսլամական արմատական խմբավորումների ներգրավվածությանը:

 

«Մերձավոր Արևելքում ծավալված ջիհադական պայքարում «Իրաքում իսլամական պետություն» կառույցի ակտիվ գործողություններով իսլամականների կողմից վերահսկվող՝ Սիրիայի և Իրաքի զգալի տարածքներում 2014 թ. հունիսի 29-ին հռչակվեց «Իսլամական պետություն», որով նոր էջ բացվեց իսլամական ծայրահեղ արմատականության պատմության մեջ»,- ասաց Սարգիս Գրիգորյանը:   

 

Քնար Միսակյան