Օրացույց

Հեղինակի որոնում

Ա | Բ | Գ | Դ | Ե | Զ | Է | Ը | Թ | Ժ | Ի | Լ | Խ | Ծ | Կ | Հ | Ձ | Ղ | Ճ | Մ | Յ | Ն | Շ | Ո | Չ | Պ | Ջ | Ռ | Ս | Վ | Տ | Ր | Ց | ՈՒ | Փ | Ք | Օ | Ֆ

Նորություններ

Գիտաժողովը կազմակերպել է ԳԱԱ հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքը և  Երևանի պետական համալսարանը ՀՀ սփյուռքի նախարարության աջակցությամբ: Նշենք, որ գիտաժողովն իր աշխատանքները կշարունակի  նաև մայիսի 26-ին ԵՊՀ-ի գիտական խորհրդի նիստերի դահլիճում, որտեղ տեղի կունենա Երվանդ Փամբուկյանի կազմած «Արամ Մանուկյանի նամականին» գրքի շնորհանդեսը։

 

Երկօրյա միջազգային գիտաժողովի ընթացքում կներկայացվի շուրջ 70 զեկուցում Հայաստանի, ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի, Ռուսաստանի Դաշնության, Վրաստանի գիտնականների կողմից:

 

Գիտաժողովի թեմաներն են Հայաստանի Հանրապետության   հռչակման պատմաքաղաքական նախադրյալները, Մայիսյան հերոսամարտերը, Հայաստանի առաջին Հանրապետության   պետաիրավական կառուցվածքը և ներքին դրությունը, ՀՀ արտաքին քաղաքականությունը, Սևրի դաշնագիրը, 1920 թ. թուրք - հայկական պատերազմը և Հայաստանի առաջին Հանրապետության անկման հանգամանքները, Կրթական կյանքը և գեղարվեստական գրականությունը Հայաստանի առաջին Հանրապետությունում, Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը արվեստի ստեղծագործություններում։

 

Նշենք, որ գիտաժողովի մասնակիցներին շնորհավորական ուղերձներ  են հղել Արցախի Հանրապետության նախագահ Բակո Սահակյանը, Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա-ն և ՀՀ սփյուռքի նախարար Մխիթար Հայրապետյանը։

 

Գիտաժողովի բացմանը ողջույնի խոսքով հանդես եկան ԳԱԱ նախագահ, ակադեմիկոս Ռադիկ Մարտիրոսյանը, ՀՀ տարածքային կառավարման և զարգացման նախարար Սուրեն Պապիկյանը, ԳԱԱ հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար Յուրի Սուվարյանը, Երևանի պետական համալսարանի ռեկտոր Արամ Սիմոնյանը, Վրաստանի Հանրապետության Թբիլիսիի համալսարանի պատմության ինստիտուտի տնօրեն Գեորգի Ճեիշվիլին։

 

ԳԱԱ նախագահ, ակադեմիկոս Ռադիկ Մարտիրոսյանի խոսքով, Մայիսյան հերոսամարտերի շնորհիվ հնարավոր եղավ խափանել հայ ժողովրդի վերջնական բնաջնջման թուրքական ծրագիրը և կյանքի կոչել Հայաստանի Հանրապետությունը:

Նա խոսքով, Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը ծնվեց ծանր պայմաններում` 12 հազար քառակուսի կմ-ի վրա, որը սակայն աստիճանաբար ամրապնդվեց և ընդարձակվեց:

 

«Օգոստոսի 1-ին Երևանում հանդիսավորությամբ բացվեց հայոց առաջին պառլամենտի անդրանիկ նստաշրջանը: 1919 թ.-ի դեկտեմբերի 26-ին խորհրդարանն ընդունեց հայոց լեզուն պետական ճանաչելու մասին կարևոր որոշում: Հաստատվեց հանրապետության զինանշանը, իբրև պետական հիմն գործածության մեջ մտավ «Մեր հայրենիք» հայրենասիրական երգը: Ընթացավ հայոց բանակի կազմավորման գործընթացը: Հաստատվեցին դիվանագիտական հարաբերություններ ինչպես հարևան, այնպես էլ հեռավոր երկրների հետ:

 

Պետականության մոտ երկուսուկես տարվա ընթացքում հայ ժողովուրդն ունեցավ լուրջ առաջընթաց: Երկարատև ընդմիջումից հետո վերականգնվեց հայոց պետականությունը, սկսվեց հայրենադարձություն, ստեղծվեցին իշխանության մարմիններ, բավականին ուժեղ բանակ, հաստատվեց ժամանակի համար կառավարման ժողովրդավարական համակարգ, մարդկանց մեջ ամրապնդվեց պետականության գիտակցությունն ու զգացողությունը:

 

Թեև ընկավ հանրապետությունը, սակայն նրա գոյությունն անհետևանք չմնաց: Նրա հիմքի վրա բոլշևիկները պարտավորված ստեղծեցին նոր հանրապետություն` Խորհրդային Հայաստանը, որի շուրջ 70-ամյա պատմության ընթացքում հայ ժողովուրդն ապրեց տնտեսական ու մշակութային մեծ վերելք: Փաստորեն, առաջին հազարապետության հենքի վրա, բայց վարչաքաղաքական միանգամայն այլ համակարգի պայմաններում ստեղծված Խորհրդային Հայաստանն էլ հող նախապատրաստեց երրորդ անկախ հանրապետության ձևավորման համար: Այս է 1918 թ.-ի Մայիսյան հերոսամարտերի ու անկախ պետականության հռչակման պատմական խորհուրդը»,- իր ելույթում ասաց ՀՀ ԳԱԱ նախագահ, ակադեմիկոս Ռադիկ Մարտիրոսյանը:

 

ՀՀ տարածքային կառավարման և զարգացման նախարար Սուրեն Պապիկյանի խոսքով, երկար ընդմիջումից հետո հայ ժողովուրդը վերականգնեց իր պետականությունը, իսկ այսօր արդեն մեր պատմական հայրենիքի մի անկյունում հայ ժողովուրդը շարունակում է ցույց տալ, որ կենսունակ է և պետք է շարունակի իր ընդլայնումը, աշխարհասփյուռ հայության դեպի Հայաստան ներգաղթի ապահովումը մեզ համար պետք է դառնա առաջին քայլերից մեկը:

 

«Եվ  մեր նորաստեղծ կառավարությունն այս կապակցությամբ  պետք է գործադրի բոլոր ջանքերը, որպեսզի հայոց պետականությունը դառնա աշխարհասփյուռ հայության համար նոր ապագա կերտելու կարևոր հանգրվան: Սիրելի հայրենակիցներ, հայոց պետականության համար այս կարևոր փուլում շատ բարձր ենք գնահատում Գիտությունների ազգային ակադեմիայում կազմակերպված այս միջոցառումը և, կարևորելով Սփյուռք-Արցախ-Հայաստան եռամիասնությունը, սիրով ուզում եմ մեր կառավարության անունից հայտնել, որ այսուհետ էլ մեր քայլերը պետք է միտված լինեն աշխարհասփյուռ հայության դեպի Հայաստան ներգրավվմանը»,- ասաց Ս. Պապիկյանը:

 

ԳԱԱ հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար Յուրի Սուվարյանը նշեց, որ Հայաստանի առաջին Հանրապետության ժամանակաշրջանը քիչ է եղել, սակայն այն ունեցել է վիթխարի նշանակություն: «Այն դարձավ հիմք, որ հետո ստեղծվեն Խորհրդային Հայաստանը և Հայաստանի երրորդ Հանրապետությունը: Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը ստեղծվել է հայ ժողովրդի  քաղաքական կամքի շնորհիվ և ունեցել է վիթխարի դեր հետագայում հայոց պետականության ստեղծման համար»,- հավելեց նա:

 

Երևանի պետական համալսարանի ռեկտոր Արամ Սիմոնյանն իր ողջույնի խոսքում նշեց, որ  հայոց պետականության վերաստեղծումը մեր ժողովրդի կյանքում դարակազմիկ իրադարձություն է եղել: Այս օրերին, երբ նշելում ենք այդ իրադարձության 100-ամյակը, մենք մտովի անդրադառնում ենք ոչ միայն այդ օրերի պատմությանը և իրադարձություններին, այլև մեր ողջ պատմության ընթացքին:

 

«Ըստ իս՝ շատ կարևոր է, որ Հայաստանի առաջին Հանրապետության պատմության դասերը մենք լավ ընկալենք, իսկ դրանք շատ ուսանել են, քանի որ հայրենի երկրում ապրող  հայությունը միշտ գտնվել է և այսօր էլ գտնվում է աշխարհաքաղաքական բարդ ու վտանգավոր տարածքում: ՀՀ իշխանությանը և քաղաքական ուժերին այսօր պարտադրում է վարել այդ իրողությունից բխող բազմակողմանի և հիմնավորված ներքին և արտաքին քաղաքականություն:

 

Մեկ այլ ուսանելի դաս էլ կա, որը շատ կարևոր է մեզ համար: Մենք շատ լավ հասկանում ենք, որ հասարակական բոլոր արժեքներից ամենամնայունն ազգն է, որի անկյունաքարի վրա պետք  է  խարսխված լինի հայոց պետության նպատակներն ու իղձերը, որոնց իրականացմանը պետք է ձգտի ամբողջ ազգը՝առանց բացառությամբ: Կարծում եմ, որ հայ ազգային գաղափարի և նրանում ձևավորված նպատակների լայն քարոզչությունն ազգային և քաղաքական, հասարակական կազմակերպությունները, գիտության, գրականության  և մշակույթի բնագավառի գործիչները, և իհարկե հայ պատմաբանները պետք է դիտեն որպես առաջնահերթ խնդիր:  Շատ եմ կարևորում այս օրերին ընթացող գիտաժողովները, որոնք վերաբերում են Հայաստանի առաջին Հանրապետության պատմությանը»,- հավելեց ԵՊՀ ռեկտորը:

 

Վրաստանի Հանրապետության Թբիլիսիի համալսարանի պատմության ինստիտուտի տնօրեն Գեորգի Ճեիշվիլիի խոսքով, ազատությունը նախնիներից մեզ հասած ու կուտակած ամենամեծ արժեքն է, այն մեր ինքնության հիմքն է, մեր զարգացման երաշխիքը և, ի վերջո, քաղաքակիրթ աշխարհում ապրելու ամենակարևոր պայմանը:

 

«Դարեր շարունակ և՛ վրացիները, և՛ հայերն անկախ պետություն են ունեցել, թշնամիներից շատերը մեզ տեսել են շատ ավելի ուժեղ, քան մենք են կարծել, մենք երբեք չենք հանդուրժել նվաճողների լուծը: Այսօրվա Հայաստանն ու  Վրաստանն առաջին հանրապետությունների ժառանգներ են, ուստի այսօր հայերն ու վրացիները նշում են իրենց անկախության 100-ամյակը: Անցած 100 տարիները ցույց են տալիս, որ մենք պետք է հաշվի առնենք անցյալի դասերն ապագան կերտելու համար»,- ասաց բանախոսը: 

 

Գիտաժողովին Հայաստանի Հանրապետության հռչակման և Մայիսյան հերոսամարտերի 100-րդ տարեդարձին նվիրված զեկուցումներով հադես եկան ԳԱԱ անդամ Ռիչարդ Հովհաննիսյանը, ԵՊՀ ռեկտոր Արամ Սիմոնյանը և գիտաժողովին արտասահմանից ժամանած Միխայել Հայեզմանը:

 

ԵՊՀ ռեկտոր Արամ Սիմոնյանը, ներկայացնելով «Զանգեզուրի գոյամարտը 1918-1921 թթ. պայքար պետականության պահպանման համար» թեմայով զեկույցը,  նախ անդրադարձավ Զանգեզուրի գոյամարտի պատմական փաստերին և նշեց, թե ինչ դասեր կարող ենք քաղել Զանգեզուրի և Հայաստանի առաջին Հանրապետության գոյապայքարից:

 

«Առաջին ուսանելի դասն այն է, որ մենք պետք է հստակ հասկանանք, որ հասարակական բոլոր արժեքներից մեզ համար ամենամնայունը հայ ազգն է, և մեր պետականությունն ուժեղացնելու  յուրաքանչյուր նպատակ պետք է խարսխվի այս հիմքի վրա: Երկրոդը՝ Հայաստանը պետք է ունենա  տնտեսական այնպիսիս համակարգ, որը կնպաստի երկրի բոլոր հատվածների հզորացմանը, հատկապես առանձնահատուկ ուշադրություն են պահանջում հանրապետության այն տարածքները, որը սահմանամերձ են Թուրքիային և Ադրբեջանին: Երրորդը՝ մենք՝ հայերս, մշտապես պետք է հիշենք, որ մեր երկիր քաղաքակրթության հիմնական երաշխավորողը և ժողովրդի անվտանգության ապահովման գլխավոր պայմանն ուժեղ բանակ ունենալն է: Չորրորդը՝ Զանգեզուրի և Հայաստանի առաջին Հանրապետության իրադարձությունները եկան ապացուցելու այն պարզ ճշմարտությունը, որ պատերազմում հաղթանակ տանելը պայմանավորված չէ կռվող կողմերի միայն զինվորների թվով և ռազմական տեխնիկայով, պակաս կարևոր չեն կռվողների բարոյական հոգին, նրանց հայրենասիրությունն ու  անհուն նվիրվածությունն իրենց հայրենիքին ու ժողովրդին: Հայ ժողովուրդը թանկ է գնահատում անկախ պետականությունը, որի համար այսքան զոհեր է տվել»,- հավելեց նա:

 

Նադեժդա Տեր-Աբրհամյան

  

 

   

     

      

 

 

Միջոցառմանը ներկա էին Հայ օգնության միության վարչության տարբեր երկրներից ժամանած անդամներ, Հայաստանի տարբեր գերատեսչությունների ներկայացուցիչներ, ԵՊՀ պրոռեկտոր Ռուբեն Մարկոսյանը, համալսարանի պրոֆեսորադասախոսական կազմի ներկայացուցիչներ:

 

Միջոցառման մասնակիցներին ողջունեց և բացման խոսքով հանդես եկավ Հայ օգնության միության կենտրոնական վարչության ատենապետուհի Քարոլին Շմավոնյանը:

 

Նա նշեց, որ այս խորհրդաժողովի նպատակն է քննարկել և արժևորել հայ կանանց համապարփակ դերն ազգային վերազարթոնքի շրջանից մինչև 21-րդ դարի սկիզբը: «Հայ կինը միշտ էլ կարևոր դեր է ունեցել մեր ազգի զարգացման երկար ճանապարհին, իր անսասան հավատով ու կենսունակությամբ»,- հավելեց նա:

 

Համաժողովին զեկուցումներով հադես եկան ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի տնօրեն Աշոտ Մելքոնյանը, ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի դեկան Էդիկ Մինասյանը, հասարակական-քաղաքական գործիչ Լիլիթ Գալստյանը, Ամերիկայի Հայ դատի գրասենյակի ներկայացուցիչ Թերեզա Երեմյանը, Հայաստանի ֆրանսիական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի դեկան Կարին Հովսեփյանը: Բանախոսներն իրենց զեկույցներում անդրադարձան Առաջին Հանրապետության օրերին կնոջ դերի կարևորությանը, ինչպես նաև ներկայացրին հայ կանանց դերն արդի քաղաքականության մեջ:

 

ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի տնօրեն Աշոտ Մելքոնյանը նշեց, որ Հայ օգնության միությունն այն կազմակերպություններից մեկն էր, որը ժամանակին ուրվագծեց համահայկական կառույցների ստեղծման գաղափարը, որն էլ իր համեստ, բայց շատ կարևոր նպաստը բերեց 1918 թվականին հայոց պետականության վերականգնման գործում:

 

«Ես շատ կարևորում եմ 20-րդ դարի սկզբին համահայկական կառույցների ստեղծումը, որոնք Հայաստանի առաջին Հանրապետության հռչակման և հայոց պետականության վերականգնման գործում ունեցան վճռորոշ դեր: Այս մասին շատ քիչ է խոսվել, սակայն իրականությունն այն է, որ ՀՕՄ-ը և համահայկական այլ կառույցներն ուրվագծել են հայոց պետականության ստեղծման գաղափարը, դրանով իսկ մեկ անգամ ապացուցելով այն թյուր տեսակետը՝ թե իբրև հայոց պետականությունը ստեղծվել է «պարապ հողի» վրա: Հայոց պետականությունը ստեղծվել է գաղափարական, նախապատրաստական և կազմակերպչական լուրջ աշխատանքի արդյունքում»,- հավելեց բանախոսը:

 

 

ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի դեկան Էդիկ Մինասյանն իր զեկույցում անդրադարձավ Հայաստանի առաջին Հանրապետության տարիներին հայ կանանց դերակատարմանը, հատկապես Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի, Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերում հայ կանաց հերոսական գործունեությանը:

 

«Հայ կինը իսկապես մեծ դերակատարում է ունեցել Հայաստանի առաջին Հանրապետության կայացման գործում, ոչ միայն կռիվներին իր անմիջական մասնակցությամբ, այլև զենք ու զինամթերք մատակարարելու, թիկունքից անհրաժեշտ բժշկական օգնություն ապահովելու, հիվանդախնամության, որբահավաքության հարցերում: Մեծ է եղել հայ կանանց դերը հայոց պետականաշինության մեջ: Հայաստանի առաջին Հանրապետության տարիներին չորս հայ կանայք ընտրվել էին խորհրդարանի անդամ: Հայ կանայք մեծ դերակատարում ունեցան կրթական, սոցիալական, խնամակալության և դիվանագիտական աշխատանքներում, որոնք էլ նպաստեց հայոց առաջին պետականության կայացմանը»,- ասաց ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի դեկանը:

 

Հասարակական-քաղաքական գործիչ Լիլիթ Գալստյանն իր ելույթում նշեց, որ ի վերջո մեր երկիր զարգացման, անվտանգության, սոցիալական արդարության և համերաշխության շահն է պահանջում օգտագործել կանանց ներուժը:

 

«Արդարությունը, բարեկեցությունը, անկախությունը, ազգային ուժեղ պետությունը հայ ժողովրդի մշտական օրակարգերն են  և կլինեն: Այս օրակարգերն անկատար և խոցելի կմնան քանի դեռ չի ապահովվել հայ կնոջ ամբողջական, համակողմանի մասնակցությունն ու նվիրումն այդ գործընթացներին: Ընդհանրական համոզում պետք է լինի այն ճշմարտությունը, որ պետական կառավարման բոլոր մակարդակներում կանանց հավասարակշռված ներկայացվածությունը բխում է պետության արդիականացման շահերից»,- փաստեց Լիլիթ Գալստյանը:

 

Նադեժդա Տեր-Աբրահամյան

 

«Այլընտրանքային էներգետիկայի և էկոլոգիայի միջազգային ասոցիացիան» (IAAEE) ֆիզիկայի, ֆիզիկական քիմիայի և կիսահաղորդչային տեխնիկայի, արեգակնային էներգիայի փոխակերպման և սենսորիկայի բնագավառներում գիտական մեծ ավանդ ունեցող ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Վլադիմիր Հարությունյանին պարգևատրել է «ISJAEE» (International scientfic journal for alternative energy and ecelogy) միջազգային գիտական հանդեսի «FOR USEFUL LABOUR» ոսկե մեդալով ջրածնի անվտանգության մեջ մեծ ներդրում ունենալու համար:

 

Գիտնականի համար մրցանակն անակնկալ է եղել: Մեզ հետ զրույցում պարոն Հարությունյանն ասաց, որ շատ ուրախ է աշխարհում բավականին բարձր վարկանիշ ունեցող միջազգային այս ամսագրի կողմից մեդալ ստանալու կապակցությամբ. «Կարևոր է, որ ամսագրի խմբագրական խորհրդի կազմում ընդգրկված են բազմաթիվ անվանի գիտնականներ: Ի դեպ, ես նույնպես ընդգրկված եմ այդ կազմում»:

 

Աշխատելով արեգակնային էներգիայի փոխակերպման ձևերից մեկի և տարբեր տիպի սենսորների ուղղություններով՝  ԵՊՀ կիսահաղորդչային սարքերի և նանոտեխնոլոգիաների կենտրոնի գիտական ղեկավար Վլադիմիր Հարությունյանը բազմաթիվ մրցանակներ է ստացել. «Արդեն սովորել ենք ստանալ մրցանակներ, բայց կարևոր է, թե դրանք ինչ մրցանակներ են, ինչի համար են տրվում և ում կողմից»:

 

Վլադիմիր Հարությունյանի աշխատանքները մեծ ճանաչում ունեն ինչպես Հայաստանում, այդպես էլ արտասահմանում: Գրականության մեջ միայն նրա 5 աշխատանքների վրա առկա են գրեթե 1000 մեջբերումներ:

 

Մեզ հետ զրույցում գիտնականը պատմեց, որ դպրոցական տարիներին ապագա մասնագիտության ընտրության վերաբերյալ շատ տարբերակներ է ունեցել և միայն դպրոցական վերջին դասարանում է որոշել, որ ֆիզիկոս է դառնալու. «Մտածում էի դիվանագետ դառնալ, նույնիսկ ինձ պատկերացնում էի երաժշտության ոլորտում, քանի որ մայրս դասախոսում էր Կոնսերվատորիայում: Հայ անվանի երգչուհիներից Լուսինե Զաքարյանը, Արաքս Դավթյանը և ուրիշներ եղել են մայրիկս աշակերտները: 1957 թվականն էր, երբ ձեռքս ընկավ «Юность» ամսագիրը, որի մեջ շատ հետաքրքիր հոդված էր կիսահաղորդիչների մասին: Այդ օրվանից հրապուրվեցի ու վերջնականապես որոշեցի ընտրել այս մասնագիտությունը»:

 

Վլադիմիր Հարությունյանը հիշեց, որ դեռևս սովետական տարիներին ԵՊՀ-ն արեգակնային էներգիայի ֆոտոէլեկտրաքննական փոխակերպման եղանակով առաջատարն էր, որտեղ աշխատում էին նաև ոչ տեսանելի տիրույթում տվիչներ ստեղծելու ուղղությամբ, որը ռազմական նշանակություն ուներ. «Այդ ժամանակ հովանավորվում էինք պետության կողմից և կարևոր կենտրոն էինք համարվում: Սովետական Միության փլուզումից հետո արդեն ֆինանսավորման հարցերը լուծում ենք արտասահմանյան գրանտների շնորհիվ: Մեծ հաջողություններ ունենք այդ հարցում, աշխատում ենք տարբեր առաջատար երկրների հետ: Պետությունն էլ հնարավորության սահմաններում աջակցում է, Գիտության պետական կոմիտեի կողմից ֆինանսավորվում ենք ու փորձում էլ ավելի արդյունավետ աշխատանքներ իրականացնել»:

 

Պարոն Հարությունյանն ուրախությամբ փաստեց, որ ապագայում էլ կշարունակվեն աշխատանքները՝ ի շնորհիվ ֆակուլտետում սովորող խելացի և ձգտող ուսանողների. «Այսօր ավարտական աշխատանքների պաշտպանություն է մեր ֆակուլտետում: 18 ուսանողներ կներկայացնեն իրենց դիպլոմային աշխատանքները, ինչը մեծ թիվ է բնական գիտությունների ասպարեզում: Մենք էլ աջակցում ենք երիտասարդներին, տեղ տալիս նրանց ու լուծում նաև սերնդափոխության հարցը»:

 

Գիտության զարգացման համար պարոն Հարությունյանը ՀՀ նոր կառավարությանը խորհուրդ է տալիս ուշադիր լինել. «Առաջարկում եմ մեծ ուշադրություն դարձնել գիտության զարգացմանը, որովհետև մեր երկրի հարստությունը հենց գիտությունն է: Խորհուրդ եմ տալիս հատկապես ռազմական նշանակություն ունեցող ուղղություններին մեծ ուշադրություն դարձնել ու խրախուսել: Ողջունում եմ նոր կառավարությանը և հույս ունեմ, որ նրանց շնորհիվ մեր երկիրն էլ ավելի մեծ արդյունքներ կգրանցի գիտության ասպարեզում»:

 

Քնար Միսակյան

 

Այսօր  ցորենի ու գարու տեսակների պահպանման և վերականգման ուղղությամբ տարվող աշխատանքների մասին է պատմում ԵՊՀ կենսաբանության գերազանցության կենտրոնի ղեկավար Նելլի Հովհաննիսյանը:

 

- Տիկի՛ն Հովհաննիսյան, հայտնի է, որ Արենի-1 քարանձավում հայտնաբերվել են նաև  ցորենի ու գարու բավականին լավ պահպանված սերմերի մնացորդներ: Ի՞նչ աշխատանքներ են իրականացվում ԵՊՀ կենսաբանության գերազանցության կենտրոնի կողմից:

 

- Առավել հայտնի «Թռչունների քարանձավ» անվամբ Արենի-1 քարայրում մի քանի տարի առաջ գինեգործության 5.000 - 5.500 տարի վաղեմություն ունեցող գինու հնձանի հետ հայտնաբերվել է նաև բույսերի հարուստ կենսաբազմազանություն, այդ թվում՝ ցորենի ու գարու բավականին լավ պահպանված սերմեր, որոնք պատկանում են էնեոլիտի և միջնադարի ժամանակաշրջանին: Մենք ուսումնասիրում ենք դրանց հյուսվածքային բջիջները, իսկ Ավստրալիայի Ադելաիդայի համալսարանի հետ համագործակցության շրջանակում անջատում ենք նմուշների ԴՆԹ-ները: Երկու կարևոր խնդիր ունենք. նախ պետք է հասկանանք, թե ցորենը և գարին գենետիկական ինչ կապեր ունեն համաշխարհային տարածում ունեցող ձևերի հետ, դրանց տնայնացման և ընտելացման գործընթացում ինչ փոփոխություններ են տեղի ունեցել, իսկ 2-րդը՝ պրակտիկ նշանակության հետազոտություններ ենք իրականացնում, որոնք միտված են գարեջրի արտադրության ոլորտում խմորման համար պատասխանատու գեների հայտնաբերմանը: Ենթադրություններ ունենք, որ այդ քարանձավում գարեջրի խմորման որոշակի փուլեր են ընթացել: Քաննեքտիկուտի համալսարանի հետ նաև ուսումնասիրում ենք այդ սերմերի մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները, դրանց հյուսվածքային ճարտարագիտության մեջ կիրառելու հնարավորությունները: Պետք է ասել, որ արդեն իսկ որոշակի հաջողություններ ենք գրանցել և հետաքրքիր արդյունքներ ունենք: Փորձում ենք վերականգնել հին աշխարհի ներկայացուցիչներին (ժպտում է):

 

- Ի՞նչ պայմաններում և ինչպե՞ս են Հայաստանում պահվում հացահատիկների սերմերը, ի՞նչ խնդիրներ կան տվյալ բնագավառում:

 

- Հայաստանի տարածքը բավականին հետաքրքիր է հացազգիների վայրի ցեղակիցների աճման տեսանկյունից: Այսինքն՝ մեզ հայտնի ընտելացված սորտերը, որոնք գենոմային բարդ կառուցվածք ունեն և սելեկցիայի արդյունքում են ստացվել, ցորենի ու գարու վարի ցեղակիցներից են առաջացել: Աշխարհում ցորենի ու գարու վայրի 4 հայտնի տեսակներից 3-ն աճում են Էրեբունու արգելոցի տարածքում: Գենետիկական բանկերի ստեղծման և կենսաբազմազանության պահպանության գործում մեծ ներդրում ունեցող հայտնի ռուս բուսաբան, ակադեմիկոս Նիկոլայ Վավիլովի շնորհիվ Սանկտ Պետերբուրգում գործում է աշխարհի սերմերի խոշորագույն գենետիկական բանկը, որտեղ նույնպես պահպանվում են ցորենի ու գարու հայկական սորտերը: Ցորենը և գարին նաև մշակութային մեծ նշանակություն են ունեցել Հայաստանի համար և աճեցվել են հիմնականում հյուսիսային բարձրադիր շրջաններում: Բացի ժամանակակից բարձր արդյունավետությամբ օժտված սորտերից, որոնք ներկրվում են արտասահմանից, Հայաստանում ժամանակին եղել է տեղական սորտերի հարուստ բազմազանություն: Այդ մասին հետաքրքիր տեղեկություններ կան ազգագրական նյութերում, ինչպես նաև դեռևս 60-ական թվականներին արված տարբեր ատենախոսություններում: Օրինակ՝ «գալգալոս» անվամբ մի սորտ, որը Հայաստանում չի կիրառվում, սակայն սերմերը որոշ բանկերում պահպանվում են, որոնք Նիկոլայ 2-րդի ժամանակ ուղարկվել է ԱՄՆ, որտեղ էլ այսօր տարածված է այլ անվամբ և լայնորեն կիրառվում է բարելավված սորտերի ձևով:

 

 

Հայաստանում սերմերի մի քանի բանկեր կան, որոնցից ամենագործունն ու կենսունակը Գյումրու սելեկցիոն կայանն է: Սակայն սերմերի հայկական բանկերը լուրջ խնդիր ունեն սերմերի վերականգման ուղղությամբ տարվող աշխատանքների առումով: Այսինքն՝ բանկում պահվող սերմը, որպեսզի չկորցնի իր հատկանիշները և պահպանի իր կենսունակությունն ու ծլունակությունը, պարբերաբար պետք է ցանել, ստանալ նոր սերմ և սառնարանային պայմաններում կրկին պահել: Հայաստանը, ցավոք, չունի այդ ենթակառուցվածքը, որն էլ կկարողանա արդյունավետ իրականացնել նշված գործընթացը: Շատ հաճախ հետազոտությունների համար տվյալ բանկերը չեն կարողանում սերմեր տրամադրել: Ներկայումս ANSEF-ի միջոցով մի նախագիծ ենք իրականացնում, որի շրջանակում իրականացվելիք հետազոտությունների համար Հայաստանին բնորոշ ցորենի ու գարու 40-50-ական թվականներից հավաքված ու պահպանված տեղական սորտեր ենք պատվիրել Մեքսիկայի, Ռուսաստանի, Ճապոնիայի և այլ պետությունների սերմերի բանկերից: Ներկայումս ֆակուլտետի ջերմոցներում պատրաստվում ենք պահպանել նրանց կենսունակությունը և ուսումնասիրել դրանց գենետիկական, սորտային բազմազանությունը և կիրառական նշանակությունները:

 

Հայաստանը ՄԱԿ-ի պարենի և գյուղատնտեսության զարգացման պայմանագրի, ինչպես նաև Կենսաբազմազանության պահպանության կոնվենցիայի անդամ պետություն է, ուստի միջազգային պայմանագրերի շրջանակում իրականացում է գենետիկական նյութի փոխանակում և դրանց կրկնօրինակների պահպանում սերմերի այլ բանկերում: Ուրախությամբ պետք է նշեմ նաև, որ Հայաստանի սերմերի բանկերն իրենց նմուշների հավաքածուներ ուղարկել են Նորվեգիայի Սվալբարդի գենետիկական բանկը, որը հավերժական սառույցների մեջ կառուցված համաշխարհային ամենամեծ քարանձավային համալիրն է, որտեղ էլ պահվում են աշխարհի բոլոր անկյուններից հավաքված կենսաբազմազանության նմուշները:

 

 

Պետք է նշեմ  նաև, որ գյուղատնտեսության ոլորտում համաշխարհային ամենահայտնի ու լավագույն հրատարակությունը համարվող հատորյակներում ուտեստներին, ցորենին կամ գարուն վերաբերող հատվածում ոչ մի խոսք չկա Հայաստանի մասին, իսկ լավաշն էլ ներկայացված է որպես թուրքական հաց: Սա լուրջ խնդիր է, որի պատճառը համապատասխան լեզվով գրականության բացակայությունն է: Այս ուղղությամբ մենք նույնպես աշխատանքներ ենք իրականացնում:

 

Վարդուհի Զաքարյան

Յուրի Մովսիսյանը մեզ հետ զրույցում նշեց, որ Էմիլ Արթինի գիտական ժառանգությանը նվիրված միջազգային դպրոցը ԵՊՀ-ում պետք է անցկացվի առաջին անգամ:

 

«Այս դպրոցի հիմնական նպատակն է տաղանդավոր մաթեմատիկոս ուսանողներին ծանոթացնել Էմիլ Արթինի գիտական մաթեմատիկական ուղղությունների հետ: Այս բնագավառում գիտնականը ստացել է դասական արդյունքներ, որոնք կարող են հիմք հանդիսանալ ուսանողների գիտական աշխատանքներում, ատենախոսություններում, ինչպես նաև մաթեմատիկայի տարաբնույթ կիրառություններում »,- հավելեց նա:

 

ԵՊՀ-ի պրոֆեսորը նաև նշեց, որ դպրոցին մասնակցել ցանկացող ուսանողները նախապես պետք է գրանցվեն ԵՊՀ մաթեմատիկայի և մեխանիկայի ֆակուլտետում:

 

Յ. Մովսիսյանը հայտնեց, որ մայիսի  27-ից հունիսի 2-ը ԵՊՀ-ում կանցկացվի նաև Էմիլ Արթինի 120-ամյակին նվիրված միջազգային խոշոր գիտաժողով, որին կմասնակցեն անվանի գիտնականներ ԱՄՆ-ից, Իտալիայից, Ֆրանսիայից, Ռուսաստանից, Չինաստանից, Լեհաստանից, Նորվեգիայից, Բրազիլիայից, Իրանից, Հնդկաստանից, Կանադայից և այլ երկրներից։

 

Նրա խոսքով, այսպիսի մեծ հետաքրքրությունը պայմանավորված է նրանով, որ Էմիլ Արթինը համարվում է 20-րդ դարի մաթեմատիկայի ոլորտի դասականներից մեկը, որի արդյունքներն այժմ ակտիվորեն կիրառվում են նաև համակարգչային գիտության մեջ:

 

ԵՊՀ հանրահաշվի և երկրաչափության ամբիոնի վարիչը, խոսելով գիտաժողովի կարևորության մասին, նշեց, որ գիտաժողովի նպատակներից մեկն այն է, որ աշխարհի տարբեր երկրներից ժամանող մասնագետներն ամփոփեն այն հիմնական ուղղությունները, որոնցով ժամանակին զբաղվել է Էմիլ Արթինը և ստացել  հիմնարար արդյունքներ:

 

Յուրի Մովսիսյանը հայտնեց, որ գիտաժողովի ընթացքում գիտնականները հանդես են գալու զեկուցումներով: Բանախոսի խոսքով, այս միջազգային գիտաժողովի և միջազգային դպրոցի կարևոր նպատակներից է նաև նպաստել Հայաստանում բարենպաստ մթնոլորտի ստեղծմանը մաթեմատիկայի և կիրառական մաթեմատիկայի զարգացման համար, ինչպես նաև շահագրգռել երիտասարդ մասնագետներին զբաղվել մաթեմատիկական գիտություններով, քանի որ մաթեմատիկական գիտությունը հիմք է հանդիսանում նաև կիրառական գիտությունների, հատկապես համակարգչային գիտության զագացման համար:

 

Հայազգի ականավոր գիտնական Էմիլ Արթինին նվիրված միջազգային դպրոցի և միջազգային գիտաժողովի կայքերն են՝ http://www.rnta.eu/Yerevan2018/index.html  http://math.sci.am/conference/artin120

 

Նադեժդա Տեր-Աբրահամյան