Դուդուկի ձայնից մինչև Կովկասի պատմություն․ իրանցի պատմաբան Ալի Քալիրադը՝ հայ-իրանական կապերի մասին

Իրանի ազգային գրադարանի և արխիվների հետազոտական կենտրոնի ղեկավար Ալի Քալիրադը դասախոսություններով է հանդես եկել ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետում։ Պատմաբանի հետ զրուցել ենք նրա գիտական հետաքրքրությունների ձևավորման, Իրանի հայ համայնքի պատմական դերի, հայերեն մամուլի և տարածաշրջանի ժողովուրդների փոխկապակցված անցյալի մասին:

- Պարո՛ն Քալիրադ, ինչպե՞ս սկսվեց Ձեր հետաքրքրությունը պատմության նկատմամբ, և ի՞նչը Ձեզ մղեց ուսումնասիրելու հատկապես Հայաստանը և Կովկասը:

- Իմ հետաքրքրությունը ձևավորվել է դեռ մանկության և պատանեկության տարիներին: Դժվար է նշել մեկ հստակ պատճառ․ երբեմն ամենատարբեր առիթները կարող են հետաքրքրություն առաջացնել:

Հիշում եմ՝ ինձ գրավում էր դուդուկի ձայնը: Մտածում էի՝ որտեղի՞ց է գալիս այս գործիքը, ի՞նչ պատմություն ունի: Իրանում մեծ հայկական համայնք կա, և պատանեկության տարիներին հայկական եկեղեցու կողքով անցնելը կամ հայերեն տպագրված թերթ տեսնելը ցանկություն էր առաջացնում ճանաչելու հայկական մշակույթն ու լեզուն:

Հետաքրքրվում էի նաև տարածաշրջանի մյուս ժողովուրդների մշակույթներով: Սկզբում ինքնուրույն ուսումնասիրում էի Հայաստանի պատմությունը, իսկ հետագայում հետաքրքրություններիս շրջանակն ընդլայնվեց, և սկսեցի զբաղվել գիտական ուսումնասիրություններով:

- Ինչո՞ւ է Կովկասը կարևոր Իրանի համար, և ինչպե՞ս է տարածաշրջանի անցյալն առնչվում Իրանի պատմությանը:

- Իրանցիների համար Կովկասը երբեք օտար տարածաշրջան չի եղել: Դպրոցական տարիներին դասընկերներ ունեի, որոնց ազգանունը «Երևանի» էր: Նման դրվագներն էլ հիշեցնում են Իրանի և Կովկասի պատմական կապերի մասին:

Կովկասը դեռ հնագույն ժամանակներից Իրանի համար կարևոր նշանակություն է ունեցել աշխարհաքաղաքական և տնտեսական առումներով: Իրանի և Կովկասի ժողովուրդների միջև ձևավորվել են նաև մշակութային կապեր:

Մեր պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ տարածաշրջանի երկրների ճակատագրերը մեծապես փոխկապակցված են եղել: Այդ կապերի ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև ներկան հասկանալու համար:

- Ո՞րն է այսօր հայ-իրանական պատմության ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից մեկը, և ի՞նչ դեր կարող են ունենալ երկու երկրների արխիվները։

- Դեռ շատ անելիքներ ունենք մեր ընդհանուր պատմությանն առնչվող աղբյուրները բացահայտելու և ուսումնասիրելու ուղղությամբ: Հայ հետազոտողները պետք է ավելի լավ ճանաչեն Իրանում պահպանվող նյութերը, իսկ իրանցի հետազոտողները՝ հայկական արխիվներում և գրավոր աղբյուրներում առկա տեղեկությունները: Մեկ երկրի աղբյուրներով սահմանափակվելը կարող է դժվարացնել պատմական իրադարձությունների և ժողովուրդների միջև կապերի ամբողջական ըմբռնումը:

Իմ մասնագիտական հետաքրքրությունները հիմնականում վերաբերում են նորագույն և ժամանակակից պատմությանը: Այդ ժամանակաշրջանի ուսումնասիրության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունեն նաև Իրանում հրատարակված հայերեն թերթերն ու հանդեսները: Սակայն հայկական աղբյուրները կարևոր են նաև Իրանի պատմության ավելի վաղ շրջաններն ուսումնասիրելու համար:

Տարբեր լեզուներով և տարբեր երկրներում պահպանվող նյութերը կարող են լրացնել միմյանց՝ օգնելով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու անցյալի մասին:

- Ինչո՞ւ է հատկապես կարևոր Իրանում և Կովկասում հրատարակված հայերեն մամուլի ուսումնասիրությունը:

- Հայերեն մամուլը կարևոր և դեռևս ամբողջությամբ չուսումնասիրված աղբյուրներից է: Խոսքը թե՛ Իրանում, թե՛ Կովկասում հրատարակված պարբերականների մասին է:

Հայերն Իրանի նորագույն պատմության ընթացքում նշանակալի դեր են ունեցել երկրի մտավոր և հասարակական կյանքում: Սակայն հայ մտածողների ներդրումը դեռևս բավարար չափով ուսումնասիրված չէ:

Խնդիրներից մեկն այն է, որ հայերեն նյութերը հասանելի չեն կամ բավարար չափով ծանոթ չեն իրանցի բազմաթիվ հետազոտողների: Լեզվական խոչընդոտների պատճառով դրանցում պահպանված տեղեկությունները դուրս են մնում գիտական շրջանառությունից:

Ուստի Հայաստանի և Իրանի գիտնականների համագործակցության կարևոր ուղղություններից մեկը պետք է լինի հայ մտածողների, քաղաքական ու հասարակական գործիչների ժառանգության ուսումնասիրությունը: Դրա համար անհրաժեշտ է, որ հայ հետազոտողները կարողանան աշխատել պարսկերեն աղբյուրների հետ, իսկ իրանցի գիտնականները՝ հայերեն նյութերի:

- Արխիվներում աշխատելիս հանդիպե՞լ եք որևէ փաստաթղթի, որը փոխել է Ձեր պատկերացումներն Իրանի կամ Հայաստանի պատմության որևէ ժամանակաշրջանի մասին։

- Դժվար է առանձնացնել մեկ փաստաթուղթ: Ինձ հատկապես հետաքրքրել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանին վերաբերող իրանական գրավոր աղբյուրները, այդ թվում՝ Անատոլիայում և Կովկասում տեղի ունեցած իրադարձությունների մասին նյութերը:

Դրանց ընթերցումն օգնել է ավելի խորությամբ գիտակցելու, թե որքան փոխկապակցված են մեր տարածաշրջանի ժողովուրդների ճակատագրերը: Տարածաշրջանի մի հատվածում տեղի ունեցած պատերազմը կամ աղետը կարող է ազդել նաև մյուս ժողովուրդների վրա: Հետևաբար կարևոր է ուսումնասիրել ինչպես առանձին երկրների պատմությունը, այնպես էլ նրանց միջև գոյություն ունեցող կապերը:

Որպես պատմաբան՝ կարևոր եմ համարում տարածաշրջանի ընդհանուր պատմական ժառանգության ուսումնասիրությունը․ այն կարող է հիմք դառնալ երկխոսության և փոխըմբռնման համար: Պատմությունը ներառում է նաև ողբերգություններ ու ճգնաժամեր, որոնց ուսումնասիրությունն օգնում է հասկանալու անցյալը և մտածելու ավելի լավ ապագա կառուցելու մասին:

- Ի՞նչ խորհուրդ կտաք երիտասարդներին, որոնք սկսում են ուսումնասիրել Իրանի պատմությունն ու հայ-իրանական կապերը:

- Պետք է պատրաստ լինել երկար ճանապարհի: Պատմական հետազոտությունը պահանջում է շարունակական աշխատանք և սեփական պատկերացումներն ու մոտեցումները վերանայելու պատրաստակամություն: Երբ ի հայտ են գալիս նոր աղբյուրներ կամ փաստաթղթեր, պետք է պատրաստ լինենք վերանայելու նաև նախկին տեսակետները:

Կարևոր է հիշել, որ Իրանի պատմությունն ուսումնասիրելով՝ ճանաչում ենք տարածաշրջանի պատմության մի մեծ հատվածը: Սա հատկապես կարևոր է նրանց համար, ովքեր ցանկանում են հասկանալ Կովկասի և հարևան ժողովուրդների պատմական կապերը: