Վիճարկվող անցյալներ, անորոշ ապագաներ․ միջազգային գիտաժողով ԵՊՀ-ում

ԵՊՀ պատմության փիլիսոփայության և տեսության լաբորատորիայի նախաձեռնությամբ կազմակերպված գիտաժողովի օրակարգում անցյալի և ներկայի փոխհարաբերությանն առնչվող մի շարք հարցեր են։ Քննարկումների առանցքում է ժառանգությունը՝ ոչ միայն որպես անցյալից պահպանված մշակութային արժեքների ամբողջություն, այլև որպես հիշողության, ինքնության, պատկանելության և իշխանության շուրջ ձևավորվող բարդ գործընթաց։ Գիտաժողովի մասնակիցները քննարկում են նաև, թե ինչպես են տարբեր հասարակություններ ձևավորում անցյալի մասին իրենց պատկերացումները, ինչու են որոշ պատմություններ պահպանվում, իսկ մյուսները՝ վիճարկվում կամ դուրս մղվում։

Գիտաժողովի բացմանը ԵՊՀ ռեկտոր Հովհաննես Հովհաննիսյանն ընդգծեց արտասահմանյան գործընկերների, ինչպես նաև Հայաստանի գիտական ու մշակութային տարբեր հաստատությունների ներկայացուցիչների մասնակցության կարևորությունը։

Անդրադառնալով գիտաժողովի խորագրին՝ Հովհաննես Հովհաննիսյանը շեշտեց, որ այն մի շարք կարևոր հարցեր է առաջադրում՝ ի՞նչ է նշանակում ապրել անցյալի հետ, ինչպե՞ս է անցյալը դառնում հիշողություն, հիշողությունը՝ ժառանգություն, իսկ ժառանգությունը՝ ապագայի մասին մեր պատկերացումների մաս։ Ռեկտորի խոսքով՝ կարևոր է նաև հասկանալ, թե ով և ինչպես է որոշում, թե ինչն է անցյալից պահպանվելու, ինչն է մոռացվելու, իսկ ինչը՝ նորից մեկնաբանվելու։

«Այս հարցերն առաջին հայացքից կարող են թվալ զուտ պատմագիտական կամ մշակութաբանական։ Սակայն մենք անցյալին վերադառնում ենք ներկայի հարցերով, իսկ անցյալի մասին մեր ներկա պատկերացումները որոշակիորեն պայմանավորում են ապագայի վերաբերյալ մեր տեսլականը։ Այս իմաստով, պատմությունը լոկ անցյալի մասին գիտելիք չէ, այլև մեր ներկայի ինքնաըմբռնման և ապագայի հնարավորությունների ձևավորման միջոց»,- ընդգծեց Հովհաննես Հովհաննիսյանը։

ԵՊՀ փիլիսոփայության և հոգեբանության ֆակուլտետի դեկան Ալեքսան Բաղդասարյանը կարևորեց միջոցառման միջգիտակարգային բնույթը՝ նշելով, որ պատմական նշանակություն ունեցող միջավայրում անցկացվող հանդիպումը մեկտեղում է պատմության, հիշողության, ժառանգության և դրանց առնչվող հիմնախնդիրների վերաբերյալ տարբեր գիտակարգերի մոտեցումներ։

ԵՊՀ փիլիսոփայության և հոգեբանության ֆակուլտետի դոցենտ, պատմության փիլիսոփայության և տեսության լաբորատորիայի ղեկավար Դավիթ Մոսինյանը կարևորեց միջոցառման անցկացումը՝ նշելով, որ եռօրյա գիտաժողովի շրջանակում մասնակիցները քննարկում են նաև, թե ինչպես են ձևավորվում պատմական հիշողություններն ու ժառանգության վերաբերյալ պատկերացումները, և ինչ դեր ունեն դրանք ներկայի ու ապագայի ընկալման գործընթացներում։

«Միջոցառման առանցքային նպատակներից է ընդլայնել ժառանգության տեսական ուսումնասիրությունը՝ այն դիտարկելով ոչ միայն մշակութային արժեքների պահպանման, այլև հակամարտությունների, բանակցությունների և տարբեր խմբերի միջև փոխհարաբերությունների դաշտում։ Գիտաժողովի ընթացքում քննարկվում է նաև ժառանգության՝ որպես ոչ չեզոք գործընթացի ընկալումը։ Ժառանգությունը հաճախ առնչվում է սեփականության, պատկանելության և շարունակականության մասին տարբեր պահանջների, որոնք իրենց հերթին կարող են փոխկապակցված լինել տեղահանության, գաղութային ժառանգությունների, քաղաքական իշխանության և ինքնության խնդիրների հետ»,- նշեց Դավիթ Մոսինյանը։

Գիտաժողովի առաջին բանախոսը Պոզնանի Ադամ Միցկևիչի անվան համալսարանի պատմության ֆակուլտետի պրոֆեսոր Էվա Դոմանսկան էր։ Նա շուրջ 25 տարի որպես հրավիրյալ պրոֆեսոր դասավանդել է Սթենֆորդի համալսարանի մարդաբանության բաժնում։ Էվա Դոմանսկան նաև Լեհաստանի գիտությունների ակադեմիայի հումանիտար և հասարակական գիտությունների գծով թղթակից անդամ է և պատմության գծով ակադեմիայի առաջին կին անդամը։ Բանախոսը բազմաթիվ գրքերի և հարյուրավոր գիտական հոդվածների հեղինակ է, որոնք նշանակալի ազդեցություն են ունեցել պատմության տեսության, պատմագրության և մարդաբանության ոլորտներում։

Նա ներկայացրեց 2000 թվականից ի վեր իրականացվող իր հետազոտական նախագիծը, որը վերաբերում է ցեղասպանություններին, զանգվածային սպանություններին և եղբայրական գերեզմաններին։ Նա անդրադարձավ «նեկրոցիդ» (Necrocide) հասկացությանը՝ խոսելով զանգվածային թաղումների և աճյունների ոչնչացման միջոցով հանցագործության հետքերը թաքցնելու պրակտիկաների մասին։ Նա անդրադարձավ նաև «նեկրոժառանգության» (necroheritage) ուսումնասիրությանը և գիտելիքի ապագաղութացմանը՝ պատմական ու փիլիսոփայական մոտեցումները դիտարկելով ժամանակակից աշխարհաքաղաքական և էկոլոգիական ճգնաժամերի համատեքստում։ 

Գիտաժողովի ընթացքում զեկուցումներով հանդես եկան նաև հիմնական բանախոսներ Արսեն Բոբոխյանը՝ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտից (ՀՀ), և Լին Մեսկելը՝ Փենսիլվանիայի համալսարանից (ԱՄՆ)։ Գիտաժողովին մասնակցում են տարբեր երկրների բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների հետազոտողներ, որոնք ներկայացնում են թեմայի բազմազան ենթաշերտերին վերաբերող ուսումնասիրություններ։

Առանձին քննարկումներում անդրադարձ է կատարվում նաև գլոբալ յուրացման, արդիականացման և ոչնչացման գործընթացներին, ինչպես նաև այն հարցերին, թե ինչպես են բնիկ և տեղական համայնքները պայքարում իրենց պատմական հողերի, լեզուների և նյութական մշակույթի պահպանության համար։

Նշենք, որ միջազգային գիտաժողովը կշարունակվի մինչև սեպտեմբերի 26-ը։