Переводчик как культурный посредник: сложности перевода литературных отсылок

ԵՊՀ եվրոպական լեզուների և հաղորդակցության ֆակուլտետի միջմշակութային հաղորդակցության անգլերենի ամբիոնի պրոֆեսոր Նարինե Հարությունյանը և նույն ամբիոնի դոցենտ Արմինե Խաչատրյանը հեղինակել են «Գրական անդրադարձների թարգմանությունը՝ որպես մշակութային փոխանցման խնդիր (Սալման Ռուշդիի «Ամոթ» վեպի հիման վրա)» խորագրով հոդվածը, որտեղ քննում են գրական անդրադարձների թարգմանության և մշակութային փոխանցման խնդիրները։

Ինչպե՞ս թարգմանել ոչ միայն բառերը, այլև մշակույթը, հիշողությունը, հեգնանքն ու ենթատեքստը։ Այս հարցերին է անդրադառնում ԵՊՀ պրոֆեսոր Նարինե Հարությունյանը՝ ուսումնասիրելով Սալման Ռուշդիի «Ամոթ» վեպում առկա գրական անդրադարձների թարգմանության բարդությունները։ 

- Տիկի՛ն Հարությունյան, ի՞նչն է Ձեզ հատկապես հետաքրքրել գրական անդրադարձների թարգմանության թեմայում, և ինչո՞ւ ընտրեցիք ծագումով հնդիկ անգլիացի գրող Սալման Ռուշդիի «Ամոթ» վեպը։

- Գրական անդրադարձների թարգմանությունն առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում, քանի որ գտնվում է լեզվաբանության և մշակութաբանության սահմանագծին։ Սա լոկ բառային փոխադրում չէ, այլ յուրօրինակ «մշակութային կոդերի» վերծանում։

Մեր հետազոտության նյութը Սալման Ռուշդիի ստեղծագործությունն է, քանի որ  նա «բազմամշակութային» հեղինակ է։ Նրա «Ամոթ» («Shame») վեպը իսկական մարտահրավեր է թարգմանչի համար. այստեղ արևելյան և արևմտյան մտածողությունը, պատմությունն ու առասպելն այնքան սերտ են միահյուսված, որ առանց գրական անդրադարձների ճշգրիտ մեկնաբանման՝ տեքստը զրկվում է իր իմաստային խորությունից։

- Հետազոտության ընթացքում ո՞ր մշակութային կամ քաղաքական ակնարկներն էին ամենաբարդը թարգմանական տեսանկյունից։ 

- Թարգմանական տեսանկյունից առավել մեծ դժվարություն են ներկայացնում ազգային ինքնատիպություն ունեցող և կրոնա-առասպելաբանական ակնարկները։ Դրա վառ օրինակն է Ահուրամազդայի հիշատակումը. այն ընթերցողից պահանջում է ոչ միայն աստվածության ով լինելու իմացություն, այլև այն նուրբ հեգնանքի ընկալումը, որով հեղինակը սուրբ անունը շաղկապում է «անիծյալ երկրի» հետ։ Ոչ պակաս բարդ են պատմագրական բազմաշերտ գրական անդրադարձները, ինչպես Դանտոնի պարագայում է, որտեղ միահյուսվում են իրական պատմությունը, գրական կերպարն ու թատերական մեկնաբանությունը։

- Իսկ ըստ Ձեզ՝ հնարավո՞ր է ամբողջությամբ փոխանցել մի մշակույթի ենթատեքստը մեկ այլ լեզվով։ 

- Ամբողջական փոխանցումը տեսականորեն գրեթե անհնար է, քանի որ յուրաքանչյուր լեզվակիր ունի իր յուրահատուկ «ասոցիատիվ դաշտը»։ Սակայն «հարմարեցում» թարգմանական հնարի և ծանոթագրությունների շնորհիվ կարելի է հասնել «ֆունկցիոնալ համարժեքության»։

Թարգմանիչը կարող է ընթերցողին տալ այն «բանալիները» (օրինակ՝ լրացուցիչ մեկնաբանություններ), որոնցով վերջինս կկարողանա բացահայտել հեղինակի թաքցրած ենթիմաստները։

- Տիկի՛ն Հարությունյան, եթե մեկ նախադասությամբ ձևակերպեք հոդվածի հիմնական ասելիքը, ո՞րը կլինի այն։ 

- Հոդվածի հիմնական ասելիքը հետևյալն է․ գրական անդրադարձների թարգմանությունը ոչ թե պարզապես լեզվական փոխադրում է, այլ միջմշակութային բարդ վերծանում, որը պահանջում է հեղինակի և ընթերցողի «ֆոնային գիտելիքների» համադրում և թարգմանչի կողմից մշակութային կոդերի ճշգրիտ մեկնաբանում՝ ստեղծագործության իմաստային խորությունը պահպանելու համար։

Հետազոտության արդյունքները հնարավորություն են տալիս եզրակացնելու, որ մշակութային բարդ տեքստերի պարագայում առավել արդյունավետ են ծանոթագրությունների և բացատրական թարգմանության մեթոդները։ Հայերեն և ռուսերեն թարգմանությունների համեմատական վերլուծությունը փաստում է, որ գրական անդրադարձների պարզեցումը կամ բացթողումը (ինչպես արվել էր ռուսերենում) զգալիորեն աղքատացնում է բնագիրը, մինչդեռ հայերեն թարգմանության մեջ կիրառված մանրամասն մեկնաբանությունն ու հանգամանալից վերարտադրումը անաղարտորեն պահպանում են ստեղծագործության գիտական և գեղարվեստական արժեքը։

Ես հատկապես կարևորում եմ թարգմանչի դերը՝ որպես մշակութային միջնորդի։ Խնդիրն այն է, որ թարգմանիչը չպետք է լինի լոկ «բառերի փոխադրող», այլ այն մարդը, որն իր ուսերին է վերցնում երկու տարբեր աշխարհներն իրար կապող կամուրջը պահելու դժվարին, բայց շնորհակալ գործը։ Իմ համոզմամբ՝ գրական թարգմանության մեջ ամենավտանգավոր երևույթը չափից ավելի «թափանցիկության» ձգտելն է, երբ տեքստը հեշտացվում է՝ զոհաբերելով մշակութային խորությունը։ Հոդվածում մենք փորձել ենք շեշտել, որ բնագրի «բարդությունը» պետք է արտացոլվի նաև թարգմանության մեջ, նույնիսկ եթե դա ընթերցողից պահանջում է լրացուցիչ մտավոր ջանք։

- Ձեր խոսքից կարելի է եզրակացնել, որ թարգմանիչը ոչ միայն լեզուների, այլև մշակութային միջնորդ է։ Որքանո՞վ եք համամիտ այս դիտարկման հետ։

- Միանշանակ, այո՛։ Թարգմանիչը ոչ միայն լեզվական կամուրջ կառուցող է, այլև «մշակութային դեսպան»։ Նրա խնդիրն է ոչ թե պարզապես փոխարինել անգլերեն բառը հայերենով, այլ հարմարեցնել մի աշխարհայացքը մյուսին։ Եթե թարգմանիչը չլինի միջնորդ, ընթերցողը չի զգա ստեղծագործության «ոգին»։

- Եթե խոսենք առհասարակ թարգմանության գործընթացի մասին, Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչն է ամենաշատը «կորչում» թարգմանության ընթացքում՝ լեզո՞ւն, հումո՞րը, մտածողությո՞ւնը, թե՞ մշակութային ենթատեքստը։ 

- Իմ կարծիքով՝ թարգմանության ընթացքում ամենից հաճախ տուժում է մշակութային ենթատեքստը և դրա հետ սերտորեն կապված հումորը։ Չէ՞ որ հումորը հիմնականում սնվում է բառախաղերից կամ պատմական այնպիսի հղումներից, որոնք այլ լեզվամշակույթում պարզապես ոչ մի զուգորդում չեն առաջացնում։ Լեզուն կարելի է վերարտադրել, մտածողությունը՝ նկարագրել, սակայն այն «թաքնված թելերը», որոնք բառը կապում են ընթերցողի կոլեկտիվ հիշողության հետ, ամենադժվարն են ենթարկվում թարգմանությանը։

- Արդյո՞ք տարբեր մշակույթների ընթերցողները նույն կերպ են ընկալում գրական անդրադարձները։ 

- Ո՛չ, և սա է գեղարվեստական գրականության գեղեցկությունը։ Օրինակ՝ աստվածաշնչյան կամ հունական առասպելաբանության ակնարկները եվրոպացի ընթերցողի համար ակնհայտ են, մինչդեռ արևելյան մշակույթում դրանք կարող են ընկալվել որպես սովորական սյուժետային գիծ՝ առանց խորքային շերտերի։ Թարգմանչի վարպետությունը հենց այդտեղ է՝ զգալ այդ տարբերությունը և լրացնել այն։

- Համաշխարհայնացման (գլոբալացման) պայմաններում մշակութային առանձնահատկությունները պահպանելն ավելի դժվա՞ր է դարձել, թե՞ հակառակը։

- Այո՛, միանշանակ։ Գլոբալացման պայմաններում աշխարհը դառնում է «միատարր», իսկ մշակութային առանձնահատկությունների պահպանումը՝ անհամեմատ ավելի դժվար։ Գլոբալացումը հաճախ բերում է «ունիվերսալ» մշակույթի տարածմանը։ Հոլիվուդյան ֆիլմերը, համաշխարհային բրենդները և սոցիալական ցանցերը թելադրում են նույնատիպ կերպարներ, հումոր և խորհրդանիշներ։ Արդյունքում՝ ազգային նուրբ երանգներն ու տեղական յուրահատկությունները հաճախ դուրս են մղվում կամ դառնում են երկրորդական։ Ժամանակակից ընթերցողը սկսում է ավելի լավ ճանաչել համաշխարհային խորհրդանիշները, քան սեփական մշակույթի խորքային շերտերը։

- Այսօրվա ընթերցողը պատրա՞ստ է «բարդ» գրականության, որտեղ մշակութային բազմաթիվ շերտեր կան։ 

- Կարծում եմ՝ մեծամասնությունը նախընտրում է «արագ սպառվող» տեքստեր, սակայն կա մի գիտակից շերտ, որը փնտրում է հենց ինտելեկտուալ մարտահրավերներ։ Ռուշդիի նման հեղինակները հենց այդ «բարդ» գրականության սիրահարների համար են, որոնք վայելում են տեքստի վերծանման ընթացքը։

- Իսկ ժամանակակից ընթերցողը կորցնո՞ւմ է տեքստի խորքային գրական անդրադարձները։ 

- Ցավոք, այո՛։ Տեղեկատվական հեղեղի պատճառով մարդիկ սովորել են կարդալ մակերեսային։ Գրական շատ ակնարկներ, որոնք 50 տարի առաջ հասկանալի էին միջին վիճակագրական կրթված մարդուն, այսօրվա երիտասարդի համար կարող են անծանոթ լինել։ Սա մեծացնում է թարգմանչի ծանոթագրությունների և մեկնաբանությունների դերը։

- Ձեր կարծիքով՝ արհեստական բանականությունը երբևէ կկարողանա՞ լիարժեք փոխանցել մշակութային ենթատեքստերը թարգմանության մեջ։ 

- Արհեստական բանականությունը հիասքանչ գործիք է բառացի և տեխնիկական թարգմանության համար, բայց այն չունի ապրումակցում (էմպատիա) և մշակութային հիշողություն։ Այն կարող է ճանաչել գրական անդրադարձը, բայց չի կարող զգալ դրա հուզական կշիռը կամ այն նուրբ հեգնանքը, որը հեղինակը դրել է տողատակում։ Իմ  խորին համոզմամբ՝ լիարժեք մշակութային ենթատեքստի փոխանցումը դեռ երկար ժամանակ կմնա մարդկային բանականության մենաշնորհը։

- Ինչպիսի՞ գրականություն եք խորհուրդ տալիս կարդալ երիտասարդներին՝ մշակութային մտածողությունը զարգացնելու համար։ 

- Եթե ցանկանում եք զարգացնել մշակութային մտածողությունը, խորհուրդ եմ տալիս կարդալ մոգական ռեալիզմի և պոստմոդեռնի դասականների ստեղծագործություններից՝ Գաբրիել Գարսիա Մարկես, Սալման Ռուշդի կամ Ումբերտո Էկո։ Անգլիալեզու հեղինակներից անպայման բացահայտե՛ք Ջուլիան Բարնսին, Թոմաս Փինչոնին կամ Թոնի Մորիսոնին։

Այս գրողները սովորեցնում են աշխարհը տեսնել որպես տեքստերի ու խորհրդանիշների լաբիրինթոս։ Նրանց գործերն ընթերցելը զարգացնում է քննադատական մտածողությունը և օգնում հասկանալու տարբեր քաղաքակրթությունների թաքնված «լեզուն» ու ենթատեքստերը։

Պետք չէ վախենալ «բարդ» գրականությունից. հենց այնտեղ են թաքնված ամենակարևոր հայտնագործությունները։

- Տիկի՛ն Հարությունյան, իսկ կա՞ ստեղծագործություն, որը, Ձեր կարծիքով, գրեթե անթարգմանելի է։ 

- Գրականագիտության մեջ ընդունված է համարել, որ բացարձակապես անթարգմանելի տեքստեր գոյություն չունեն (ցանկացած իմաստ կարելի է փոխանցել երկար բացատրության միջոցով), սակայն կան ստեղծագործություններ, որոնք գրեթե անհնար է թարգմանել՝ պահպանելով ձևը, բառախաղն ու մշակութային նրբերանգները: Այդպիսի տեքստերն անվանում են «թարգմանչի մղձավանջ»: Ամենացայտուն օրինակներից է Ջեյմս Ջոյսի «Ֆինեգանի հոգեհանգիստը»։ Այս ստեղծագործությունը համարվում է անթարգմանելիության գագաթնակետը: Ջոյսը վեպը գրել է՝ օգտագործելով եզակի լեզու՝ անգլերենի խառնուրդ տասնյակ այլ լեզուների հետ՝ ստեղծելով նոր բառեր, բառախաղեր և ասոցիատիվ շղթաներ, որոնք փոխում են իրենց իմաստը ընթերցման յուրաքանչյուր փորձի ժամանակ:

- Ի՞նչ հմտություններ պետք է ունենա ժամանակակից թարգմանիչը՝ լեզվականից բացի։ 

- Գիտե՞ք, իմ պատկերացմամբ՝ լեզվի լավ իմացությունն այսօր ընդամենը նախապայման է, այսպես ասած՝ հիմք։ Արհեստավարժ մասնագետ դառնալու համար շատ ավելին է պետք։ Նախ՝ պետք է ունենալ հետազոտական «կիրք»։ Թարգմանիչը մի քիչ դետեկտիվ պետք է լինի. եթե տեքստում հանդիպում է մի անծանոթ անուն կամ տարօրինակ դեպք, նա չպետք է հանգստանա, մինչև չպարզի դրա բոլոր ակունքները։

Հաջորդը տեխնոլոգիական ճկունությունն է։ Մենք պետք է ընկերանանք ժամանակակից գործիքների ու արհեստական բանականության հետ, բայց ոչ թե դրանցով փոխարինվելու, այլ դրանք հօգուտ որակի ծառայեցնելու համար։

Բայց ամենակարևորը, թերևս, էմպատիան է։ Լավ թարգմանիչը նման է քամելեոնի. նա պահպանում է իր վարպետությունը, սակայն ամբողջությամբ ընդունում է հեղինակի ձայնի երանգը։ Նա պետք է կարողանա բառացիորեն «մտնել հեղինակի մաշկի մեջ»։

Եվ, իհարկե, լայն մտահորիզոնը։ Պատմությունից մինչև քվանտային ֆիզիկա, փոփ մշակույթից մինչև կրոնագիտություն. թարգմանիչը պետք է ամեն ինչից տեղյակ լինի, որպեսզի տեքստի մեջ իրեն օտար չզգա։