Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը խաղողագործության վրա. ոլորտի կայուն զարգացման ուղին ուսումնասիրել է ԵՊՀ դոցենտ Նարեկ Հարությունյանը

Նարեկ Հարությունյանի հետազոտությունը նվիրված է Վայոց ձորի մարզում խաղողագործության վրա կլիմայի փոփոխության ազդեցության գնահատմանը և ռիսկերի կառավարման մեխանիզմների հիմնավորմանը։ 

ԵՊՀ դոցենտը ներկայացրել է կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը խաղողագործության վրա, հնարավոր բացասական հետևանքների մեղմման ուղիները, ինչպես նաև անդրադարձել Հայաստանում խաղողագործության զարգացման առաջընթացին ու մարտահրավերներին։

Կլիմայի փոփոխությունը երկակի ազդեցություն ունի բերքի վրա

Հետազոտության շրջանակում կատարվել է ագրոկլիմայական ռեսուրսների տարածաժամանակային վերլուծություն՝ կիրառելով ակտիվ ջերմաստիճանների գումարի, +30°C-ից բարձր ջերմաստիճանով օրերի թվի, բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանների և վեգետացիոն շրջանի տեղումների ցուցանիշները։ Գնահատվել են նաև ռելիեֆի, բարձրության, լանջերի թեքության և կողմնորոշման ազդեցությունները խաղողագործության տարածքային կազմակերպման վրա։

Պարզվել է, որ կլիմայի փոփոխությունը հանգեցնում է ջերմաստիճանի բարձրացման, տեղումների նվազման և գոլորշիացման աճի, ինչի հետևանքով ուժեղանում են երաշտային պայմանները, և աճում են եղանակային անբարենպաստ երևույթների ռիսկերը, որոնք բացասաբար են ազդում բերքի քանակի և որակի վրա։ Միաժամանակ, ակտիվ ջերմաստիճանների ավելացումը նպաստում է խաղողագործության գոտիների ընդլայնմանը դեպի ավելի բարձրադիր տարածքներ (մինչև շուրջ 2000 մ) և արժեքավոր սորտերի մշակման հնարավորությունների ստեղծմանը։

Այսպիսով, կլիմայի փոփոխությունն ունի երկակի ազդեցություն․ այն մի կողմից՝ մեծացնում է արտադրական ռիսկերը, մյուս կողմից՝ ձևավորում է զարգացման նոր հնարավորություններ, ինչը պահանջում է հարմարվողական միջոցառումների և արդյունավետ ռիսկերի կառավարման իրականացում։

Դիմացկուն սորտերի ներդրում, ոռոգման համակարգերի բարելավում, բարձրադիր և արևկող լանջեր՝ խաղողագործության տարածքների համար. ինչպե՞ս մեղմել կլիմայի փոփոխության բացասական ազդեցությունը

Կլիմայի փոփոխության պայմաններում խաղողագործության ռիսկերի նվազեցումը հնարավոր է հետևյալ հիմնական միջոցներով․

• կլիմայական սթրեսների նկատմամբ դիմացկուն սորտերի ընտրություն և ներդրում,

• պաշտպանական ագրոտեխնիկական միջոցառումների կիրառում՝ կլիմայական անբարենպաստ երևույթների վնասները նվազեցնելու համար,

• ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարում և ոռոգման համակարգերի բարելավում,

• կլիմայական ռիսկերի գնահատում և ապահովագրական մեխանիզմների ներդրում,

• խաղողագործության տարածքային օպտիմալացում առավել նպաստավոր բարձրադիր և արևկող լանջերում։

Այս միջոցառումները նպաստում են ոլորտի հարմարվողականության բարձրացմանը և կայուն զարգացման ապահովմանը։

ՀՀ Վայոց ձորի մարզում ձևավորված միկրոկլիմայական պայմանները նպաստավոր են խաղողագործության զարգացման համար

Վայոց ձորի խաղողագործությունն ունի հազարամյա պատմություն, ինչի վկայությունն է Արենի-1 քարանձավում հայտնաբերված գինեգործական համալիրը, որը համարվում է աշխարհում հայտնի հնագույն գինեգործական կենտրոններից մեկը և թվագրվում է Ք.ա. 4-րդ հազարամյակով։

Վայոց ձորը տիպիկ լեռնային տարածաշրջան է, որտեղ ձևավորվել է փոխկապակցված և բազմազան միկրոկլիմայական պայմանների համակարգ, որը նպաստավոր միջավայր է ստեղծում խաղողագործության զարգացման համար։ Բնական գործոնների այս համակցությունը տարածաշրջանը դարձնում է ագրոէկոլոգիական հետազոտությունների համար ներկայացուցչական և գիտական առումով կարևոր օբյեկտ։

Նման ուսումնասիրությունները կարևոր են ոչ միայն գիտամեթոդական տեսանկյունից և կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ լեռնային այլ տարածքների ագրոէկոլոգիական գնահատման համար, այլև հնարավորություն են տալիս գիտականորեն հիմնավորելու կլիմայի փոփոխության պայմաններում Վայոց ձորի խաղողագործության հարմարվողականության ուղիները և մշակելու արդյունավետ կառավարման լուծումներ։

Խաղողագործության զարգացման համար փաստագրված արդյունքները

Հետազոտության շրջանակում կատարված ագրոկլիմայական ռեսուրսների տարածաժամանակային գնահատման արդյունքում արձանագրվել են հետևյալ հիմնական դրույթները․

• դիտվում է օդի միջին ջերմաստիճանի և ակտիվ ջերմաստիճանների գումարի աճի կայուն միտում,

• վեգետացիոն շրջանի ընթացքում արձանագրվում է տեղումների հարաբերական նվազում և գոլորշիացման ինտենսիվության բարձրացում, ինչը նպաստում է խոնավության դեֆիցիտի խորացմանը,

• հարավային, արևելյան և արևմտյան կողմնորոշում ունեցող լանջերը բնութագրվում են առավել նպաստավոր ջերմային և լուսային պայմաններով, մինչդեռ հյուսիսային լանջերը համեմատաբար սահմանափակ հնարավորություններ են ստեղծում խաղողագործության զարգացման համար,

• հիմնավորվել է խաղողագործության տարածական ընդլայնման հնարավորություն դեպի ավելի բարձրադիր գոտիներ՝ մինչև շուրջ 2000 մ բացարձակ բարձրություն,

• առանձնացվել և քարտեզագրվել են խաղողագործության համար ագրոկլիմայական առավել բարենպաստ տարածքները։

Արդյունքները ցույց են տալիս, որ կլիմայի փոփոխությունը միաժամանակ առաջացնում է ինչպես արտադրական ռիսկեր, այնպես էլ զարգացման նոր հնարավորություններ, ինչը պահանջում է հարմարվողական և գիտականորեն հիմնավորված կառավարման մոտեցումների կիրառում։

Ոլորտի կայուն զարգացման ուղին

Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ Վայոց ձորի ագրոկլիմայական պայմանները կլիմայի փոփոխության ազդեցությամբ ենթարկվում են էական վերափոխումների, որոնք ունեն երկակի բնույթ։ Ջերմաստիճանի բարձրացումը, տեղումների նվազումը և գոլորշիացման աճը նպաստում են խոնավության դեֆիցիտի խորացմանը և ուժեղացնում խաղողագործության արտադրական ռիսկերը։ Միաժամանակ, ակտիվ ջերմաստիճանների ավելացումը և լեռնային ռելիեֆի միկրոկլիմայական բազմազանությունը ստեղծում են խաղողագործության տարածքային ընդլայնման և բարձրարժեք սորտերի մշակության նոր հնարավորություններ, մասնավորապես՝ ավելի բարձրադիր գոտիներում։

Ուստի հիմնավորվում է, որ ոլորտի կայուն զարգացումը հնարավոր է միայն կլիմայական ռիսկերի գնահատման, հարմարվողական ագրոտեխնոլոգիաների ներդրման և ռացիոնալ տարածքային կառավարման պայմաններում, ինչը հնարավորություն կտա նվազեցնելու բացասական հետևանքները և արդյունավետորեն օգտագործելու ձևավորվող ագրոկլիմայական նոր ներուժը։

Ներառվել են նոր սորտեր, աճում են խաղողագործական-գինեգործական ձեռնարկությունները, իսկ միջազգային առևտրի սահմանափակումները պետք է հաղթահարվեն. Հայաստանում խաղողագործության զարգացումն ու առկա մարտահրավերները 

Խաղողագործությունը՝ ՀՀ գյուղատնտեսության և սննդարդյունաբերության ռազմավարական նշանակության ոլորտներից մեկը, անմիջական կապ ունի ինչպես տեղական տնտեսության կայունության, այնպես էլ միջազգային շուկաներում հայկական արտադրանքի ճանաչման հետ։ Վերջին տարիներին ոլորտում նկատվում է բազմակողմանի զարգացում, որը բնութագրվում է հետևյալ հիմնական ուղղություններով.

Արտադրության ծավալների և սորտային բազմազանության ընդլայնում: Հայաստանում արձանագրվում է խաղողի մշակության ծավալների աստիճանական ընդլայնում՝ ներառելով նոր սորտեր և բազմազանեցնելով գինեգործական արտադրությունը: Միջազգային ճանաչում է վայելում Արենի սորտը, որը հանդես է գալիս որպես հայկական խաղողի տեսակ և նպաստում է արդյունաբերության մրցունակության բարձրացմանը:

Արտադրողների թվի աճ և տեխնոլոգիական արդիականացում: Նկատվում է փոքր և միջին խոշորության խաղողագործական-գինեգործական ձեռնարկությունների կայուն աճ: Նման զարգացումը համակցվում է արտադրական գործընթացների արդիականացման հետ՝ ներառելով ժամանակակից տեխնոլոգիաներ և կառավարման մեթոդներ, որոնք բարելավում են արտադրության որակը և արդյունավետությունը:

Արտահանման ընդլայնում և միջազգային ճանաչում: Հայկական գինիները հաջողությամբ ներկայացվում են միջազգային ցուցահանդեսներում և գինեգործական փառատոներում, ինչը նպաստում է հայկական գինեգործության համաշխարհային ճանաչմանը և արտաքին շուկաներին ինտեգրմանը:

Տեխնոլոգիական նորարարություն: Շատ արտադրողներ ուշադրություն են դարձնում ոչ միայն քանակական աճին, այլև բարձրորակ գինիների արտադրությանը՝ համադրելով ավանդական և ժամանակակից գինեգործական տեխնոլոգիաները: Այս մոտեցումը նպաստում է արտադրության մրցունակության և արդյունաբերության կայուն զարգացման ապահովմանը:

Գինու զբոսաշրջության զարգացում: Հայաստանյան խաղողագործությունը կապակցվում է արդեն կայացած գինեգործության և գաստրոնոմիական մշակույթով, ինչը նպաստում է ինչպես ներազգային սպառմանը, այնպես էլ գինու զբոսաշրջության զարգացմանը՝ զուգորդված հյուրանոցային և մշակութային ծրագրերով, օրինակ, «Areni Wine Festival» և «Yerevan Wine Days» ամենամյա միջոցառումները, որոնք խթանում են ոլորտի տեսանելիությունը և տնտեսական ազդեցությունը։

Տնտեսական ազդեցություն և ոլորտային մարտահրավերներ: Խաղողագործությունն ու գինեգործությունը համարվում են գյուղատնտեսական քաղաքականության առաջնահերթ ուղղություններից մեկը, սակայն ոլորտը շարունակում է առնչվել մի շարք մարտահրավերների հետ՝ ներառյալ շուկայի բազմազանացումը, կապիտալ ներդրումների կայունության ապահովումը, միջազգային առևտրի սահմանափակումների հաղթահարումը և տեխնոլոգիական նորարարությունների արդյունավետ ներդրումը:

Այսպիսով, ներկայում Հայաստանի խաղողագործությունը գտնվում է ակտիվ զարգացման և վերակազմավորման փուլում, որի առանձնահատկություններն են սորտային բազմազանության ընդլայնումը, արտադրության արդիականացումը, միջազգային շուկաներին ինտեգրումը, բարձրորակ արտադրության վրա կենտրոնացման և մշակութային համադրության զարգացումը։ Այն ունի բարձր տնտեսական, սոցիալական և մշակութային ներուժ՝ լինելով ռազմավարական նշանակության ոլորտ, որի զարգացման ուղղությունը միտված է արդյունաբերության կայունության, բարձրորակ արտադրանքի և միջազգային ճանաչման ապահովմանը: