50 տարի առաջ Վիլյամ Սարոյանը ԵՊՀ-ում էր․ մի հանդիպման պատմություն

1976 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Երևանի պետական համալսարանի մեծ հանդիսասրահում սպասում էին Վիլյամ Սարոյանին։

Դահլիճում միայն ուսանողներ ու դասախոսներ չէին։ Եկել էին նաև այլ բուհերի ուսանողներ, գրողներ, գիտնականներ, արվեստագետներ, տարբեր ոլորտների աշխատողներ։ Ընդհանուր առմամբ՝ հարյուրավոր մարդիկ։

Սարոյանն այդ ժամանակ 68 տարեկան էր։ Հայաստանում էր երրորդ անգամ. առաջին անգամ այցելել էր 1935-ին, երկրորդ անգամ՝ 1960-ին։

Հանդիպումը սկսվեց պաշտոնական արարողությամբ։ Համալսարանի գիտական աշխատանքի գծով պրոռեկտոր, պրոֆեսոր Կ. Խաչատուրյանը ողջունեց հյուրին, ապա նրան հանձնեց ԵՊՀ 50-ամյակի հուշամեդալն ու կրծքին ամրացրեց հոբելյանական կրծքանշանը։

Հետո հերթը հասավ հարցերին։

Ռուսաց լեզվի և թարգմանության տեսության ամբիոնի վարիչ, պրոֆեսոր Լ. Մկրտչյանը հայտարարեց, որ Սարոյանը պատրաստ է պատասխանելու ներկաների հարցերին։

Բայց մինչ դահլիճից առաջին հարցաթերթիկը կհասներ ամբիոն, գրողն արդեն ոտքի էր կանգնել։

«Սիրելի՛ երիտասարդ տղաք և աղջիկներ, սիրելի՛ հայ ժողովուրդ»,- այսպես սկսեց նա իր խոսքը։

«Աշխատեցեք լավ սորվիլ»

Սարոյանը նախ շնորհակալություն հայտնեց ընդունելության և նվերի համար։ Հետո խոսեց կրթությունից։

Նա հիշեցրեց, թե որքան կարևոր են հայոց պատմությունը, երգն ու բանաստեղծությունը ճանաչելը, և դիմեց ուսանողներին. «Աշխարհում մեկ հայկական համալսարան կա, աշխատեցեք լավ սորվիլ, բարձր պահել այդ համալսարանի անունը»։

Նա նաև հորդորեց երիտասարդներին սովորել իրենց դասախոսներից, օգտվել նրանց գիտելիքներից ու փորձից։

Այնուհետև սկսվեց զրույցը, որն աստիճանաբար անցավ ամենատարբեր թեմաներով՝ գրականությունից մինչև երաժշտություն, ստեղծագործական սովորություններից մինչև հայկական արմատներ։

Երեք օրում պիես գրելու ժամանակներն անցել էին

Հարցերից մեկը վերաբերում էր Սարոյանի աշխատանքին։ Ի՞նչ էր գրում այդ օրերին, ինչպե՞ս էր փոխվել նրա ստեղծագործական ընթացքը։

Սարոյանը պատասխանեց, որ նախկինում կարող էր երեք օրում մի պիես գրել, բայց հիմա ավելի դանդաղ է աշխատում։

Պատմեց նաև, որ ութ տարի առաջ հրաժարվել է սուրճից ու ծխախոտից։ Շարունակում է գրել պատմվածքներ, պիեսներ, վեպեր և բանաստեղծություններ։

Նա նշեց՝ այդ ժամանակ ուներ 44 հրատարակված գիրք, բայց անտիպ գործերն ավելի շատ էին։

Դահլիճից հարցրել էին՝ ինչո՞ւ շարունակել գրել, եթե ամեն ինչ չի հրատարակվելու։

Սարոյանի պատասխանը կարճ էր. «Ինձի համար գրել և ապրիլ կյանքը, նույնն է»։

Ասաց, որ գրում է, որովհետև իրեն հետաքրքիր է։ Իսկ կտպագրվե՞ն այդ գործերը, թե՞ ոչ, իր համար որոշիչ չէ։

Սարոյանը՝ իր հերոսների մեջ

Մեկ այլ հարց վերաբերում էր նրա ստեղծագործությունների կերպարներին։ Արդյո՞ք փոքրիկ Ջոնիի նախատիպն ինքը չէր։

«Ջոնին ալ ես եմ, Մեք Գրեգորն ալ»,- պատասխանեց Սարոյանը։

Նա բացատրեց, որ գրողն իր ստեղծագործության մեջ կարող է լինել ամենատարբեր մարդիկ։ Անգամ եթե գրում է սատանայի կամ հրեշտակի մասին, այդ կերպարի մեջ ևս ինչ-որ չափով ինքն է։

Հետաքրքրվեցին նաև, թե սեփական գործերից որն է լավագույնը համարում։

Սարոյանն առանձնացրեց «Իմ անունը Արամ է» ստեղծագործությունը՝ անդրադառնալով հերոսի հայկական անվան ընտրությանը։

Հեմինգուեյը՝ բարեկամ և հակառակորդ

Զրույցի ընթացքում հնչեցին նաև համաշխարհային գրականության հայտնի անուններ։

Սարոյանը պատմեց Էռնեստ Հեմինգուեյի հետ իր հարաբերությունների մասին՝ նրան միաժամանակ ներկայացնելով որպես հին հակառակորդ և բարեկամ։

«Ես և Հեմինգուեյ հին թշնամիներ ու բարեկամներ ենք, կռվել ենք»,- ասաց նա։

Միևնույն ժամանակ, բարձր գնահատեց Հեմինգուեյի գրականությունը, հատկապես նրա հակիրճ ու ճշգրիտ գրելու կարողությունը։

Հետո հիշեց Բեռնարդ Շոուին, որն իրեն նամակ էր գրել, երբ ինքը զինվորական ծառայության ընթացքում Լոնդոնում էր։ Հետագայում նրանք նաև հանդիպել էին։

Սարոյանն ասաց, որ սովորաբար չի սիրում անհանգստացնել նշանավոր մարդկանց, բայց ուրախ էր, որ հանդիպել էր Շոուին։

Իսկ հետո Սարոյանը երգեց

Զրույցի ընթացքում խոսք բացվեց հայկական երգի մասին։

Սարոյանը պատմեց, որ մանկուց սիրել է Արմենակ Շահմուրադյանի երգերը։ Խոսեց հայկական երգերի տխրության, ուրախության և դրանցում պահպանված ժողովրդի փորձառության մասին։

Ապա ասաց. «Պիտի խոստովանիմ, որ երգն իմ ամեն օրվա ապրելն է, ես հոգուս մեջ ալ կերգեմ»։

Հիշեց նաև շոտլանդացի բանաստեղծ Ռոբերտ Բյոռնսին, որի նման երգ գրելու մասին ժամանակին երազել էր։

Այնուհետև պատմեց իր երգերից մեկի մասին, որը, ըստ նրա, հաջողություն էր ունեցել 1949 թվականին։

Որոշեց այն կատարել ունկնդիրների համար։

Հանդիպման գրավոր նկարագրության մեջ այդ պահն արձանագրված է ընդամենը մեկ նախադասությամբ. «Եվ երգում է Սարոյանը...»։

Թե ինչ երգ է կատարել նա այդ օրը, ներկայացված հատվածում չի նշվում։

Հարց, որին Սարոյանը միանգամից չպատասխանեց

Հանդիպման ընթացքում գրողին հարցրին՝ արդյո՞ք մտադիր է Հայաստանի մասին ստեղծագործություն գրել։

Ըստ պահպանված նկարագրության՝ Սարոյանը հուզվեց, մի պահ կարկամեց և միայն հետո պատասխանեց. «Իմ հոգիական արմատներ Բիթլիսի կողմերն են, իմ մարմնական արմատներ Ֆրեզնոյի և Կալիֆոռնիայի մեջ են»։

Նա բացատրեց, որ առավել խորությամբ կարելի է գրել այն վայրերի մասին, որոնց հետ խոր արմատներով ես կապված։

«Իմ արմատներ հոս են»,- ասաց Սարոյանը։

Ապա ավելացրեց, որ հայ ժողովրդի և հայրենիքի նկատմամբ պարտավորություն է զգում ու մտադիր է կատարել այն։

Երեք ժամ անց

Սարոյանը խոսեց նաև Նարեկացու, Ներսես Շնորհալու, Աբովյանի, Թումանյանի, Այվազովսկու, Սարյանի, Արամ Խաչատրյանի ու Մինաս Ավետիսյանի մասին։ Անդրադարձավ Վիկտոր Համբարձումյանին և Գրիգոր Գուրզադյանին։

Երբ զրույցի ընթացքում նրան հարցրին, թե ինչ կաներ, եթե հասարակությունն իրեն որպես գրող չընդուներ, պատասխանեց՝ միևնույն է, կշարունակեր գրել։

Հանդիպման ավարտին կրկին դիմեց ուսանողներին՝ հորդորելով լավ սովորել։

Այդ օրը Սարոյանը շուրջ երեք ժամ անցկացրեց համալսարանում։

Հանդիպումից հետո ռեկտորատում նրա պատվին ընդունելություն կազմակերպվեց։ Գրողը ծանոթացավ համալսարանի պատմությանը, կրթական և գիտական աշխատանքներին։

Հոկտեմբերի 23-ի հանդիպման մասին նյութը տեղ գտավ նաև «Երևանի համալսարան» թերթի 1976 թվականի նոյեմբերի 6-ի համարում։

Հիսուն տարի անց այդ հրապարակման հիման վրա կազմված գրավոր վկայությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու ոչ միայն հանդիպման ընթացքը, այլև նրա առանձին դրվագները՝ առաջին հարցաթերթիկը, Սարոյանի ինքնաբուխ պատասխանները, Հեմինգուեյի մասին հիշողությունն ու դահլիճում հնչած երգը։

Այդ օրը դահլիճում նստած մարդկանցից որևէ մեկը պահպանե՞լ է իր հիշողությունները, լուսանկարները կամ Սարոյանի ստորագրությամբ գիրքը։