Մարսի հետազոտություններից մինչև միջաստղային տարածություն․ ԵՊՀ պատվիրակությունը՝ NASA-ի լաբորատորիայում

Մարսի վրա հնագույն կյանքի հնարավոր հետքերի որոնումից մինչև Երկրի մակերևույթի փոփոխությունների դիտարկում․ NASA-ի ռեակտիվ շարժման լաբորատորիան (Jet Propulsion Laboratory, JPL) մասնակցում է Արեգակնային համակարգի և Երկրի ուսումնասիրության մի շարք կարևոր առաքելությունների։ Այս գիտական կենտրոն է այցելել Երևանի պետական համալսարանի պատվիրակությունը՝ «ԵՊՀ բարեկամներ» հիմնադրամի ամենամյա հավաքին մասնակցելու նպատակով Կալիֆոռնիա կատարած այցի ընթացքում։ Պատվիրակությանն ուղեկցել է ԵՊՀ շրջանավարտ, JPL-ի պայմանագրերի տեխնիկական ղեկավար Լերմոնտ Խաչիկյանը։ Այցի կարևոր ուղղություններից էր նաև համալսարանի ուսանողների համար միջազգային մասնագիտական փորձառության հնարավորությունների զարգացումը։

Ինչպե՞ս են ուսումնասիրում մոլորակները միլիոնավոր կիլոմետրեր հեռավորությունից

Կալիֆոռնիայի Փասադենա քաղաքում գտնվող JPL-ը NASA-ի առաջատար գիտատեխնիկական կենտրոններից է։ Այն կառավարվում է Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի (Caltech) կողմից և զբաղվում է տիեզերական սարքերի ու ռոբոտային համակարգերի մշակմամբ, ինչպես նաև գիտական առաքելությունների նախագծմամբ և կառավարմամբ։

JPL-ի մասնակցությամբ իրականացվող նախագծերից է «Perseverance» մարսագնացի առաքելությունը։ 2021 թվականից մարսագնացն ուսումնասիրում է Մարսի Ջեզերո խառնարանը, որտեղ միլիարդավոր տարիներ առաջ լիճ է եղել։ Մարսագնացն ուսումնասիրում է ապարները և հավաքում նմուշներ, որոնք կարող են տեղեկություններ տալ մոլորակի անցյալի և այնտեղ կյանքի հնարավոր գոյության մասին։

2026 թվականի սեպտեմբերին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ Ջեզերո խառնարանի որոշ ապարներ ձևավորվել են հնագույն լճերի, ստորգետնյա ջրերի և տաք ջրային հոսքերի ազդեցությամբ։ Արդյունքները նոր տեղեկություններ են տալիս Մարսի երկրաբանական անցյալի և այն պայմանների մասին, որոնք կարող էին նպաստավոր լինել կյանքի գոյության համար։

Մարսից բացի՝ JPL-ը մասնակցում է նաև «Europa Clipper» առաքելությանը, որի նպատակն է ուսումնասիրել Յուպիտերի Եվրոպա արբանյակը։ 2024 թվականին արձակված տիեզերական սարքը նախատեսվում է Յուպիտեր հասցնել 2030 թվականին։ Առաքելության նպատակն է պարզել՝ արդյոք Եվրոպայի սառցապատ մակերևույթի տակ գտնվող միջավայրը կյանքի համար նպաստավոր պայմաններ ունի։

Տիեզերքի ուսումնասիրության պատմության մեջ JPL-ի ամենանշանավոր ձեռքբերումներից է նաև «Voyager 1» առաքելությունը։ 1977 թվականին արձակված «Voyager 1»-ը 2012 թվականին հատել է հելիոսֆերայի՝ Արեգակի քամու ազդեցության տարածության սահմանը՝ հելիոպաուզը, և անցել միջաստղային տարածություն։ Այն շարունակում է մնալ Երկրից ամենահեռու գտնվող՝ մարդու ստեղծած օբյեկտը։

JPL-ը մասնակցում է նաև NASA-ի և Հնդկաստանի տիեզերական հետազոտությունների կազմակերպության համատեղ NISAR առաքելությանը։ 2025 թվականին արձակված արբանյակն օգտագործում է ռադարային տեխնոլոգիաներ՝ Երկրի մակերևույթի, սառցածածկ տարածքների և բուսականության փոփոխությունները դիտարկելու համար։ Ստացված տվյալները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու երկրակեղևի տեղաշարժերը և բնական վտանգների, այդ թվում՝ երկրաշարժերի ու սողանքների հետ կապված գործընթացները։

Այս առաքելությունները ցույց են տալիս, թե ինչպես են տիեզերական տեխնոլոգիաները նպաստում թե՛ Արեգակնային համակարգի, թե՛ Երկրի ուսումնասիրությանը։

ԵՊՀ շրջանավարտը՝ միջազգային տիեզերական հետազոտությունների ոլորտում

Այս գիտական կենտրոնի հետ ԵՊՀ-ն կապ է հաստատել իր շրջանավարտներից մեկի՝ Լերմոնտ Խաչիկյանի մասնագիտական գործունեության միջոցով։

Ավարտելով ԵՊՀ ինֆորմատիկայի և կիրառական մաթեմատիկայի ֆակուլտետը՝ Լերմոնտ Խաչիկյանը կրթությունը շարունակել է Կալիֆոռնիայի պետական համալսարանում՝ ստանալով մաթեմատիկայի և համակարգչային գիտությունների բակալավրի աստիճան։ Մասնագիտական գործունեությունը նա կապել է տիեզերական ոլորտի հետ և այժմ աշխատում է NASA-ի ռեակտիվ շարժման լաբորատորիայում՝ որպես պայմանագրերի տեխնիկական ղեկավար։

Լերմոնտ Խաչիկյանը հարցազրույցներից մեկում պատմել է տիեզերական ոլորտում իր մասնագիտական ուղու և ժամանակակից տեխնոլոգիաների դերի մասին։

Նրա խոսքով՝ տիեզերական առաքելություններում տեխնոլոգիաների հուսալիությունը վճռորոշ նշանակություն ունի։ Այդ պատճառով նոր լուծումները նախապես մանրակրկիտ ստուգվում և փորձարկվում են․ տիեզերքում տեխնիկական անսարքությունների վերացման հնարավորությունները սահմանափակ են։

Հաջորդ քայլը՝ ԵՊՀ ուսանողների միջազգային փորձառությունը

Լերմոնտ Խաչիկյանը շարունակում է համագործակցել մայր բուհի հետ։ Այդ համագործակցության ուղղություններից մեկը ԵՊՀ ուսանողների համար JPL-ում 10-շաբաթյա ամառային վերապատրաստման հնարավորություն ստեղծելն է։

Նախատեսվում է ուսանողներին հնարավորություն տալ մասնագիտական փորձ ձեռք բերելու միջազգային հետազոտական միջավայրում, իսկ հետագայում ստացած գիտելիքները կիրառելու Հայաստանում տիեզերական ոլորտի զարգացման համար։

Հատկանշական է, որ հնարավոր վերապատրաստումը չի դիտարկվում միայն ճշգրիտ գիտությունների մասնագետների համար։ Լերմոնտ Խաչիկյանի ներկայացմամբ՝ դրանում կարող են ընդգրկվել նաև մեխանիկայի, աստղաֆիզիկայի, երկրաբանության, իրավագիտության, հաշվապահության և բիզնեսի կառավարման ոլորտների ուսանողներ։ Այսպիսի բազմազանությունն արտացոլում է տիեզերական առաքելությունների իրականացման առանձնահատկությունը. դրանց համար անհրաժեշտ են ոչ միայն գիտնականներ և ճարտարագետներ, այլև տարբեր բնագավառների մասնագետներ։

Նախաձեռնությունն առայժմ նախապատրաստման փուլում է։ Լերմոնտ Խաչիկյանը հույս է հայտնել, որ առաջին ուսանողի վերապատրաստումը հնարավոր կլինի կազմակերպել 2027 թվականի ամռանը։

ԵՊՀ պատվիրակության այցը JPL հնարավորություն է տվել ներկայացնելու համալսարանի և նրա շրջանավարտի համագործակցության հնարավորությունները։ Եթե նախաձեռնությունն իրականություն դառնա, այն ԵՊՀ ուսանողներին հնարավորություն կտա մասնագիտական փորձ ձեռք բերելու միջազգային հետազոտական միջավայրում և իրենց գիտելիքները կիրառելու Հայաստանում տիեզերական ոլորտի զարգացման համար։

Տիեզերական հետազոտությունների հետ ԵՊՀ ուսանողների հնարավոր առնչությունը դեռևս ծրագրային փուլում է, սակայն դրա հիմքում արդեն կա կարևոր նախադրյալ՝ միջազգային գիտական միջավայրում հաստատված մասնագետի և մայր բուհի միջև պահպանվող կապը։