Ընթացիկ տարվա սեպտեմբերի 29-ին Երևանի պետական համալսարանում հյուրընկալվել էր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից Հայաստան ժամանած Կատյա Քրմոյան-Խոտանյանը։
Կատյա Քրմոյան-Խոտանյանը ծնվել է 1961 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութում՝ Արսեն և Անտուանետ Քրմոյանների ընտանիքում։ Նա կրթություն է ստացել Բեյրութի հայկական դպրոցներում, այնուհետև համակարգչային գիտությունների բակալավրի աստիճան ստացել Հայկազյան համալսարանում։ Հետագայում ուսումը շարունակել է ԱՄՆ-ում՝ Կալիֆոռնիայի պետական համալսարանում՝ ստանալով տեղեկատվական համակարգերի մագիստրոսի աստիճան։
Հայաստան կատարած այցի ընթացքում Քրմոյան-Խոտանյանն իր հետ բերել է մորաքրոջ՝ Արեքնազ Քեդաթարյանի ձայնագրված հարցազրույցը և արխիվային նյութեր։ Արեքնազը Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածներից էր։ 1915 թվականի ողբերգական իրադարձությունների հետևանքով նա կորցրել էր տունը, ծնողներին և ընտանիքի մյուս անդամներին։ Որբացած՝ հոգ էր տարել նաև իր փոքր խորթ եղբոր՝ Արսեն Քրմոյանի մասին։ Փոխելով ազգանունը՝ Արսենին մեծացրել էր որպես սեփական որդի։ Արեքնազի պատմությունը ոչ միայն մեկ ընտանիքի ճակատագիր է, այլև Հայոց ցեղասպանության տարիներին հայ ժողովրդի կրած կորուստների ու մարդկային ողբերգությունների վկայություն։
Արեքնազի հուշերը պահպանելու, գրի առնելու և հետագայում հրատարակելու նպատակով Կատյան հանդիպել է ԵՊՀ ՀՀԻ ցեղասպանագիտության բաժնի ղեկավար, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Աշոտ Հայրունու և նրա թիմի անդամների հետ։ Նրանք պատրաստակամություն են հայտնել աջակցելու հուշերի խմբագրմանը՝ նպատակ ունենալով պահպանելու վերապրածի անմիջական վկայությունն ու այն փոխանցելու սերունդներին։
Նախաձեռնության կարևորությունն ընդգծել է նաև ԵՊՀ Հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի Ցեղասպանագիտության բաժնի աշխատակից, Ցեղասպանագիտության մագիստրոսական կրթական ծրագրի դասախոս, «Մարդու իրավունքների և ցեղասպանագիտության կենտրոն» ՀԿ-ի նախագահ Լիլիթ Մարտիրոսյանը՝ կարևորելով Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների անձնական պատմությունների գիտական ուսումնասիրությունն ու դրանց փոխանցումը նոր սերունդներին։ Լ․ Մարտիրոսյանի համոզմամբ՝ նման վկայությունները պատմական հիշողության պահպանման կարևոր միջոց են, որոնք հիշեցնում են անցյալը և նպաստում պատմական ճշմարտության պահպանմանը։
«Մասիս» շաբաթաթերթի թղթակից Պապին Մուրադյանի ուղեկցությամբ Կատյա Քրմոյան-Խոտանյանը հանդիպեց նաև ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրեն Վահրամ Պետրոսյանին, այցելեց ԵՊՀ գրադարան և թանգարան՝ ծանոթանալով համալսարանի պատմությանն ու այնտեղ պահպանվող ժառանգությանը։
Արեքնազ Քեդաթարյանի հուշերի պահպանման նախաձեռնությունը ևս մեկ քայլ է Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների անձնական վկայությունները հավաքական պատմական հիշողության մաս դարձնելու և նրանց ձայնը գալիք սերունդներին փոխանցելու ճանապարհին։
Հավելենք, որ նախաձեռնության աշխատանքներին կմասնակցեն նաև ԵՊՀ «Ցեղասպանագիտություն» մագիստրոսական կրթական ծրագրի ուսանողները։ Նախաձեռնությունը նրանց հնարավորություն կտա զարգացնելու հետազոտական հմտությունները, աշխատելու պատմական սկզբնաղբյուրների և արխիվային նյութերի հետ, ձեռք բերելու բանավոր պատմության վկայությունների ուսումնասիրման և վերլուծության փորձ։ Վերապրածների անձնական հիշողությունների ուսումնասիրությունը կնպաստի նաև ուսանողների գիտական մտածողության զարգացմանը, պատմական փաստերի քննադատական գնահատման և գիտահետազոտական աշխատանքի հմտությունների կատարելագործմանը՝ միաժամանակ նրանց ներգրավելով Հայոց ցեղասպանության պատմական հիշողության պահպանման և հաջորդ սերունդներին փոխանցման կարևոր գործում։
