Նոբելյան մրցանակակիր Փոլ Կրուգմանը՝ ԵՊՀ միջազգային գիտաժողովում․ ինչպե՞ս է փոխվել համաշխարհային առևտուրը, և ի՞նչ է դա նշանակում փոքր տնտեսությունների համար

Փոլ Կրուգմանի ելույթն ու հարցուպատասխանը կարևոր քննարկման հնարավորություն ստեղծեցին միջազգային տնտեսական հարաբերությունների ներկա միտումների և փոփոխվող աշխարհում երկրների զարգացման հեռանկարների շուրջ։

Տնտեսական փոխկախվածությունը՝ որպես ազդեցության գործիք

Փոլ Կրուգմանի գնահատմամբ՝ աշխարհատնտեսական ներկայիս փոփոխությունները կապված են ոչ միայն առևտրի տնտեսական մեխանիզմների, այլև այն նպատակների հետ, որոնց համար կարող են օգտագործվել տնտեսական հարաբերությունները։

«Տնտեսական փոխկախվածությունը կարող է վերածվել զենքի։ Առևտրային հարաբերությունները կարող են օգտագործվել ոչ տնտեսական նպատակների հասնելու համար»,- նշել է տնտեսագետը՝ ընդգծելով, որ երկրների միջև տնտեսական կապերը կարող են ոչ միայն փոխադարձ օգուտներ ապահովել, այլև քաղաքական ազդեցության լծակներ ստեղծել։

Համաշխարհային առևտուրը՝ նոր պայմաններում

Կրուգմանի դիտարկմամբ՝ երկար ժամանակ միջազգային առևտրային համակարգը գործել է համեմատաբար բաց շուկաների և խոշոր տնտեսական ուժերի համագործակցության պայմաններում։ Սակայն այդ միջավայրն այսօր փոխվում է։

Նա ընդգծել է, որ գլոբալացումը չպետք է դիտարկել որպես տեխնոլոգիական զարգացման անխուսափելի հետևանք։ Եթե նախկինում թվում էր, թե համաշխարհային տնտեսության ավելի մեծ ինտեգրումը բնական և անշրջելի գործընթաց է, ապա ներկայիս զարգացումները ցույց են տալիս, որ միջազգային առևտրի ապագան մեծապես կախված է երկրների միջև քաղաքական և տնտեսական համագործակցության ձևերից։ 

Այս պայմաններում կարևոր է դառնում ոչ միայն այն, թե ինչ շուկաներ են հասանելի երկրներին, այլև այն, թե որքանով են նրանք կախված ռազմավարական նշանակության հումքից և մատակարարման շղթաներից։

Որպես օրինակ նա անդրադարձել է ԱՄՆ-ի և Չինաստանի տնտեսական հարաբերություններին՝ ընդգծելով, որ տնտեսական փոխկախվածությունը երկկողմանի բնույթ ունի։ Եթե Միացյալ Նահանգները Չինաստանի համար կարևոր շուկա է, ապա Չինաստանն էլ իր հերթին կարևոր դեր ունի հազվագյուտ հողային տարրերի մատակարարման հարցում, որոնք անհրաժեշտ են ժամանակակից տեխնոլոգիական արտադրության համար։

Կրուգմանի խոսքով՝ կենսական հումքի, էներգիայի, տրանսպորտային միջանցքների կամ ֆինանսական համակարգերի նկատմամբ վերահսկողությունը կարող է ժամանակակից աշխարհատնտեսությունում վերածվել ազդեցության կարևոր գործիքի։

Միաժամանակ նա նշել է, որ տնտեսական կախվածությունը որպես ճնշման գործիք օգտագործելը երկարաժամկետ ազդեցություն չունի։ Երբ երկրները բախվում են նման ռիսկերի, նրանք սկսում են այլընտրանքներ փնտրել՝ փոխելով մատակարարման շղթաները, զարգացնելով սեփական արտադրական կարողությունները կամ նվազեցնելով կախվածությունը որոշակի ռեսուրսներից։ 

Իսկ ի՞նչ է սա նշանակում փոքր տնտեսությունների համար

Կրուգմանի ելույթի առանցքային հարցերից մեկը փոքր երկրների և փոքր տնտեսությունների ապագան էր աշխարհատնտեսական նոր պայմաններում։

Նրա գնահատմամբ՝ փոքր տնտեսությունների հաջողությունը մեծապես կախված է եղել համաշխարհային առևտրային բաց համակարգից։ Որպես օրինակ նա նշել է Բանգլադեշի տնտեսական զարգացումը, որը զգալիորեն հիմնված է եղել արտահանման և արտաքին շուկաներ մուտք գործելու հնարավորության վրա։ 

Հարցուպատասխանի ընթացքում անդրադառնալով փոքր երկրների զարգացման ընդհանուր տրամաբանությանը՝ Կրուգմանը նաև նշել է, որ Հայաստանի տնտեսության վերաբերյալ փորձագիտական հատուկ գնահատական չի տալիս։ Այդուհանդերձ, ըստ նրա, միջազգային փորձից բխող կարևոր դասերից մեկն այն է, որ երկրների հաջող զարգացման օրինակները հիմնականում կապված են եղել դեպի արտաքին շուկաներ կողմնորոշվելու և համաշխարհային տնտեսության մեջ ինտեգրվելու հետ։

«Յուրաքանչյուր երկրի համար հիմնական դասը մեկն է՝ ձգտել դառնալու համաշխարհային տնտեսության մաս, ոչ թե սահմանափակվել միայն ներքին շուկայով»,- նշել է Կրուգմանը։ 

Նրա խոսքով՝ յուրաքանչյուր երկիր պետք է փորձի հասկանալ՝ որ ոլորտներում կարող է մրցունակ լինել, զարգացնել այդ առավելությունները և դրանց միջոցով ինտեգրվել ավելի լայն շուկաներին։

Կրուգմանը միաժամանակ ընդգծել է, որ այսօր այդ ճանապարհը դարձել է ավելի բարդ։ Եթե նախկինում միջազգային առևտրի կանոններն ավելի կանխատեսելի միջավայր էին ստեղծում տնտեսական արագ աճի և արդյունաբերացման համար, ապա ներկայում նման երաշխիքներ այլևս չկան։

Այդուհանդերձ, նրա գնահատմամբ, համաշխարհային առևտուրը չի փլուզվել։ Այն շարունակում է գործել և նույնիսկ աճել, հետևաբար երկրների համար համաշխարհային տնտեսությանը ինտեգրվելու հնարավորությունները պահպանվում են։

Հարցուպատասխանի ընթացքում ԵՊՀ տնտեսագիտության և կառավարման ֆակուլտետի դեկան Կառլեն Խաչատրյանը Փոլ Կրուգմանին հարցրեց՝ արդյո՞ք երկարաժամկետ հեռանկարում աշխարհը կշարժվի մի քանի խոշոր տնտեսական և քաղաքական դաշինքների ձևավորման ուղղությամբ, թե՞ ներկայիս արմատական փոփոխություններն ու անորոշությունները հիմնականում կարճաժամկետ բնույթ կունենան՝ առանց համաշխարհային հարաբերություններում խորքային փոփոխություններ առաջացնելու։

«Այս հարցը կարող է լուրջ բանավեճի առարկա դառնալ։ Հստակ կարող եմ ասել, որ մենք հետ չենք գալու այն համաշխարհային տնտեսությանը, միջազգային առևտրին, որ ունեինք ընդամենը մի քանի տարի առաջ։ Մենք անցել էինք միջազգային կանոնների վրա հիմնված համակարգի ձևավորման գործընթացով, որի գագաթնակետը Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության ստեղծումն էր։ ԱՀԿ-ն որոշումներ էր կայացնում երկրների միջև առևտրային վեճերի վերաբերյալ, և երկրները, մեծ հաշվով, հետևում էին այդ որոշումներին։ Իսկ այսօր տեսնում ենք, որ Մեծ տերությունները պատրաստ չեն իրենց առևտրային քաղաքականության հարցերում առաջնորդվել այդ կանոններով։ Սա նշանակում է, որ փոքր պետությունները շատ ուժեղ շարժառիթ ունեն համաձայնություններ կնքելու և փորձելու հայտնվել որևէ Մեծ տերության հովանու ներքո»,- նշեց Փոլ Կրուգմանը։

Տնտեսագետը որպես խոշոր առևտրային ուժեր առանձնացրեց Չինաստանը, Միացյալ Նահանգներն ու Եվրամիությունը՝ մատնանշելով նաև այլ խոշոր տնտեսական տերություններ, այդ թվում՝ Հնդկաստանը։ Միաժամանակ, Կրուգմանը շեշտեց, որ տնտեսական մերձեցումը պարտադիր չէ, որ հանգեցնի միմյանց հակադրվող կոշտ դաշինքների ձևավորմանը։ Երկրները, նրա գնահատմամբ, պետք է կողմնորոշվեն՝ հաշվի առնելով բազմաթիվ գործոններ: Տնտեսագետի կարծիքով՝ երկրները ստիպված կլինեն վերանայել իրենց տնտեսական գործընկերների ընտրությունը և որոշել, թե որ ուժային կենտրոնի հետ են ցանկանում սերտ կապեր զարգացնել։ Շատ դեպքերում այդ ընտրությունը պայմանավորված կլինի առևտրային կապերով և աշխարհագրական դիրքով։ Սակայն միշտ չէ, որ տնտեսական տրամաբանությունն է որոշիչը։ Որպես օրինակ՝ նա առանձնացրեց Կանադան: Վերջինս, հաշվի առնելով առևտրային կապերն ու աշխարհագրական դիրքը, բնականորեն պետք է սերտորեն կապված լինի Միացյալ Նահանգների հետ, մինչդեռ քաղաքական զարգացումները ցույց են տալիս, որ այս երկիրը ձգտում է ամրապնդելու նաև Եվրոպայի հետ հարաբերությունները։

«Մենք այլևս չենք ապրում 2017 թվականի աշխարհում»

Ամփոփելով ելույթը՝ Նոբելյան մրցանակակիրը նշել է, որ միջազգային առևտուրն այսօր պետք է դիտարկել միաժամանակ մի քանի հարթությամբ՝ որպես տնտեսական օգուտների, ազդեցության և հնարավոր հակամարտությունների աղբյուր։

«Մենք այլևս չենք ապրում 2017 թվականի աշխարհում։ Պետք է ընդունենք, որ գտնվում ենք այլ՝ ավելի լարված միջազգային միջավայրում և պետք է լրջորեն մտածենք այս ճնշումների մասին»,- ասել է Կրուգմանը։

Միաժամանակ, նա խոսել է նաև ապագա համագործակցության հնարավորության մասին՝ նշելով, որ միջազգային համակարգը նախկին տեսքով գուցե չվերադառնա, սակայն հնարավոր է շարժվել դեպի նվազ առճակատումային և ավելի համագործակցային միջավայր։

Փոլ Կրուգմանը ԵՊՀ տնտեսագիտության և կառավարման ֆակուլտետի կողմից անցկացվող «Փոխակերպվող տնտեսություն. «կանաչ» վերափոխում, ինստիտուտների որակ և արժեքի ստեղծում» միջազգային 3-րդ գիտաժողովի գլխավոր բանախոսներից է։ Միջոցառումը համախմբել է աշխարհի տարբեր երկրների տնտեսագետների, հետազոտողների, պրակտիկ մասնագետների և քաղաքականություն մշակողների՝ քննարկելու «կանաչ» անցումը, ինստիտուտների որակը, տնտեսական ու թվային փոխակերպումները և արժեքի ստեղծման ժամանակակից մոտեցումները։

Նշենք, որ հանդիպումը վարում էր Տարածաշրջանային գիտության ակադեմիայի (TRSA) գործադիր տնօրեն Կարիմա Կուրտիտը (Նիդեռլանդներ): Քննարկմանը հարցերով միացան նաև գիտաժողովի մասնակիցները: Իրենց հարցերն ուղղելու և աշխարհահռչակ տնտեսագետի հետ անմիջականորեն զրուցելու հնարավորություն ունեցան նաև ուսանողները։

Գիտաժողովը կազմակերպվել է ԵՊՀ տնտեսագիտության և կառավարման ֆակուլտետի և Տարածաշրջանային գիտության ակադեմիայի (Regional Science Academy) համագործակցության շրջանակում:

ԵՊՀ տնտեսագիտության և կառավարման ֆակուլտետի դեկան Կառլեն Խաչատրյանը, ողջունելով աշխարհահռչակ տնտեսագետին, շնորհակալություն հայտնեց նրան արդեն երկրորդ տարին գիտաժողովին մասնակցելու հրավերն ընդունելու համար։ Դեկանը նաև հույս հայտնեց, որ առաջիկայում պրոֆեսոր Կրուգմանը հնարավորություն կունենա անձամբ այցելելու Հայաստան և մասնակցելու ֆակուլտետի միջազգային 4-րդ գիտաժողովին։