Բնության լեզուն աշխարհին բացահայտած հայ գիտնականը․ մեծ ճամփորդության սկիզբը՝ ԵՊՀ

Բնությունը՝ ներշնչանքի աղբյուր, մարդուն ազնվացնող երևույթ, հոգևոր ներդաշնակություն գտնելու ճանապարհ, մարդը՝ բնության մասնիկ․ դաոսականությունից մինչև էկոփիլիսոփայություն, պանթեիզմից մինչև բուդդիզմ ու զեն, նատյուրմորտից մինչև լանդշաֆտային արտ՝ այս և այլ ոլորտներում մարդը փորձել է յուրովի բացահայտել բնության առեղծվածը։ Իսկ գիտական որոնումներով բնությանը յուրովի է մոտեցել և նրա լեզուն յուրովի վերծանել հայ անվանի գիտնական Միքայել Չայլախյանը, որը համարվում է բույսերի ֆիզիոլոգիայի, նրանց զարգացման ու ծաղկման հորմոնային տեսության հիմնադիրը՝ համաշխարհային ճանաչում ձեռք բերելու իր գիտական ուղին սկսելով ԵՊՀ-ից։

Եթե բնությունը խոսել իմանար, նա սեր կխոստովաներ այն մարդուն, որ կյանքի օրերի մեծ մասը նվիրեց բնությանը ոչ միայն նրա գաղտնիքները հասկանալու, այլև գիտության լեզվով մարդկանց պատմելու ծաղկելու արվեստի մասին, որով աշխարհը դառնում է ավելի գեղեցիկ։ Իսկ այդ մարդը գիտնական Միքայել Չայլախյանն է․․․

Բնության հետ երկխոսություն՝ գիտության լեզվով

Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ԽՍՀՄ ԳԱ և ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Միքայել Քրիստափորի Չայլախյանը (1902–1991) առաջին հայ գիտնականն էր, որ խոսեց բույսերի զարգացման հորմոնային կարգավորման մասին՝ դրան տալով տեսական ձևակերպում, որն ընդունվեց միջազգային գիտական հանրության կողմից։ Հետազոտել է նոր խմբի ֆիտոհորմոնների՝ գիբերելինների բնույթը և ազդման մեխանիզմը, առաջարկել խաղողագործության մեջ դրանց կիրառման եղանակները՝ մշակելով բույսերի աճումն ու ծաղկումը բուսական հորմոններով կարգավորելու, աճման խթանիչներով բերքատվությունը բարձրացնելու եղանակներ:

Գիտնականը պարզել է, որ բացի հորմոնային խթանիչներից՝ բույսերի ծաղկման կարգավորմանը մասնակցում են նաև արգելակող նյութեր (ինհիբիտորներ):

ԵՊՀ-ն՝ բնության գաղտնիքները գիտությամբ բացահայտելու բանալի

Միքայել Չայլախյանի գիտական ճանապարհի առաջին և առանցքային հանգրվանը եղել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1926 թվականին ավարտելով ԵՊՀ գյուղատնտեսական ֆակուլտետը՝ նա ստացել է իր մասնագիտական և գիտական մտքի ձևավորման հիմքերը։ Համալսարանի ակադեմիական միջավայրը, մասնավորապես բուսաբանության և ֆիզիոլոգիայի նրա դասախոսները հնարավոր դարձրին ապագա գիտնականի հետաքրքրության խորացումն ու գործունեության ուղղությունը։

ԵՊՀ-ում ստացած կրթությունը Չայլախյանը հետագայում բազմիցս շեշտել է որպես իր գիտական աշխարհայացքի ձևավորման անկյունաքար։ 

Համալսարանը՝ գիտական գործունեության հարթակ

ԵՊՀ-ն նրա համար միայն գիտական ճանապարհի սկիզբ չէր, և նա ավելի ուշ վերադարձավ համալսարան՝ որպես դասախոս և ամբիոնի վարիչ՝ 1940-ականներից շուրջ 10 տարի ղեկավարելով ԵՊՀ բույսերի անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի ամբիոնը և գիտամանկավարժական գործունեության զգալի մասը կապելով ԵՊՀ-ի հետ։ Չայլախյանը մեծապես աջակցեց ԵՊՀ-ին՝ գիտական կադրերի պատրաստման, նոր լաբորատորիաներ հիմնելու և բուսաբանական հետազոտությունների ընդլայնման գործում։ 

Նրա նախաձեռնությամբ 1942 թ․ հիմնվեց ՀԽՍՀ ԳԱ բուսաբանության ինստիտուտի բույսերի ֆիզիոլոգիայի լաբորատորիան, որտեղ ներգրավվեցին նաև ԵՊՀ շրջանավարտներ։ Այս ամենն ավելի ամրապնդեց համալսարանի և ակադեմիական աշխարհի կապը։

Ժառանգություն, որը շարունակվում է

Տաղանդավոր գիտնականը հեղինակ է 19 մենագրության, ավելի քան 350 հոդվածի, գրքերի և մեթոդական ձեռնարկների, որոնք այսօր էլ գիտական արդիականությամբ համարվում են ոլորտի արժեքավոր աղբյուրներ հետազոտությունների համար: Նրա ղեկավարությամբ պաշտպանվել է շուրջ 50 թեկնածուական և 10 դոկտորական ատենախոսություն։ Նրա տեսությունները շարունակում են ուսումնասիրության և կիրառման օբյեկտ լինել նաև այսօր՝ ֆիտոհորմոնների, աուքսինների ու գիբերելինների շուրջ նորագույն հետազոտություններում։

ԵՊՀ-ի համար Չայլախյանը ոչ միայն նշանավոր շրջանավարտ է, այլև համալսարանական գիտության անբաժան մաս, որի թողած հետագիծը ոչ միայն համամարդկային արժեք է, այլև ոգեշնչման աղբյուր։ 

Չայլախյանը սերունդների հուշերում ապրում է ոչ միայն իր թողած գիտական ժառանգությամբ, այլ նաև մարդկային պայծառ կերպարով։ Նա իր գիտական ներուժի ու մարդկային բարձր որակների շնորհիվ վայելում էր անսահման սեր ու հարգանք, ինչը փաստում են նաև գիտնականի ժամանակակիցներն իրենց հուշերում։

«Միքայել Չայլախյանի բնավորության ամենավառ գծերից մեկը նրա քաղաքացիական պատասխանատվություն էր, ստի ու կեղծիքի բացարձակ մերժումը թե՛ կյանքում, թե՛ գիտության մեջ։ Նրան ոչ միայն հարգում էին, ինչպես ընդունված է գիտական շրջանակներում, այլև սիրում, ինչը շատ ավելի հազվադեպ է։ Որովհետև նրա բնավորության հիմնական գծերն էին տաղանդի ու բարության հազվագյուտ համադրությունը, գիտնականի իմաստությունն ու հմայիչ մարդկային պատրաստակամությունը՝ «այստեղ և հիմա» աջակցելու, օգնելու յուրաքանչյուրին՝ անկախ նրանից, թե որքանով է նա առնչվում գիտությանը։

Բնության մասին նվիրյալ գիտնականի ձեռք բերած գիտական նորարարական տվյալները կմնան ամփոփված աշխարհի գիտական գրադարանների տարեգրքերում՝ ծառայելով որպես արժեքավոր աղբյուր ապագա բազմաթիվ սերունդների հետազոտողների համար»,- գրում է կ․գ․դ․ Դ.Բ. Վախմիստրովը (Մոսկվա, Ռուսաստան)։

• Միքայել Չայլախյանի մասին առավել մանրամասն տե՛ս «Михаил Христофорович Чайлахян. Ученый и человек» գրքում։

Արժևորում

Հատելով հայրենական գիտության սահմանները՝ նրա գիտական արդյունքները Չայլախյանի անունը հնչեցրին նաև Հայաստանի սահմաններից դուրս։ 

Գիտական արգասաբեր գործունեության ու ստացված նորարարական արդյունքների շնորհիվ նրա անունը հասավ ժամանակի միջազգային ամենահեղինակավոր գիտական կենտրոններ՝ արժանանալով բազմաթիվ պետական և միջազգային պարգևների։ 

Եղել է գերմանական բնախույզների «Լեոպոլդինա» ակադեմիայի իսկական անդամ, բույսերի ֆիզիոլոգների, բուսաբանների ամերիկյան և այլ երկրների գիտական ընկերությունների պատվավոր անդամ, Ռոստոկի (Գերմանիա) համալսարանի պատվավոր դոկտոր:

2022 թ․ ԵՊՀ ռեկտոր Հովհաննես Հովհաննիսյանի առաջարկով Երևան քաղաքի ավագանին ընդունեց որոշում, որով Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի Այգեստանի 9-րդ փողոցը անվանակոչվեց հայ ֆիտոֆիզիոլոգ, անվանի գիտնական և համալսարանական Միքայել Չայլախյանի պատվին։

Միքայել Չայլախյանի գիտական ժառանգությունը վկայում է, թե ինչպես կարող է Երևանի պետական համալսարանը դառնալ մեկնարկային հարթակ ոչ միայն անձնային աճի, կրթության, այլև համաշխարհային գիտության զարգացման և մեծ բացահայտումների համար։