Քրեական դատավարության հիմնախնդիրները. ԵՊՀ-ում կայացավ միջազգային գիտագործնական համաժողով

Համաժողովի շրջանակում քննարկվեցին ժամանակակից իրավական դոկտրինի և իրավակիրառ պրակտիկայի արդի հիմնախնդիրները, քրեադատավարական օրենսդրության նորամուծությունները և իրավական համակարգի զարգացման առաջնահերթությունները:

ԵՊՀ քրեական դատավարության և կրիմինալիստիկայի ամբիոնի վարիչ Սամվել Դիլբանդյանն ընդգծեց, որ ամբիոնի տարեկան գիտաժողովները նվիրվում են այն ավագ գործընկերներին, որոնք նշանակալի դեր են ունեցել դատավարության, կրիմինալիստիկայի՝ իրավունքի այս ճյուղերի զարգացման գործում։ 

ԵՊՀ իրավագիտության ֆակուլտետի դեկան Հարություն Խաչիկյանը նշեց, որ նման հարթակները կարևոր են տեսության և պրակտիկայի միջև կամուրջներ կառուցելու տեսանկյունից, քանի որ գիտական հետազոտությունները հաճախ չեն համապատասխանում պրակտիկ գործունեությանը։ Նա բարձր գնահատեց Դավիթ Ավետիսյանի դերը քրեական դատավարության օրենսգրքի ձևավորման ակունքներում:

Դավիթ Ավետիսյան. գիտնականը, դատավորը և ստեղծագործողը

Պրոֆեսոր Գագիկ Ղազինյանը Դավիթ Ավետիսյանին բնութագրեց որպես բացառիկ անհատականություն, որը համատեղում էր տեսաբանի, պրակտիկ իրավաբանի և մտավորականի հատկանիշները։ Նա հիշեց Ավետիսյանի սկզբունքայնությունը, երբ որպես Վճռաբեկ դատարանի պալատի նախագահ՝ նա կտրուկ բացառում էր ցանկացած կողմնակի ազդեցություն դատական որոշումների վրա։

Հայաստանի գրողների միության նախագահ Էդվարդ Միլիտոնյանն անդրադարձավ Դ․ Ավետիսյանի մարդկային տեսակին և գրական ժառանգությանը։ Նա նշեց, որ Ավետիսյանի բանաստեղծություններն ու պատմվածքները հագեցած են հայրենասիրությամբ և մարդկայնությամբ, իսկ իրավաբանական կրթությունն օգնել է նրան կյանքի բարդ դրվագները դիպուկ ընկալելու հարցում:

Մասնագիտական զեկուցումներ. քրեական հետապնդման հիմնախնդիրները

Գիտական մասում զեկուցմամբ հանդես եկավ Քրեական դատավարության և կրիմինալիստիկայի ամբիոնի ասիստենտ Գևորգ Բաղդասարյանը՝ անդրադառնալով հանրային քրեական հետապնդում հարուցելու գործնական որոշ հիմնախնդիրների։ 

Զեկուցողն ընդգծեց, որ վիճահարույց հարցերից մեկն այն է, թե ինչպիսի ապացուցողական արդյունքի դեպքում դատախազը պետք է հարուցի հետապնդում։ Նա վերլուծեց պատմական զարգացումը՝ նշելով, որ քրեական հետապնդումը չի կարող հիմնված լինել լոկ ինտուիցիայի վրա։ 

«Եթե առկա են հավասար կասկածներ մի քանի անձանց վերաբերյալ, ապա չի կարելի բոլորի նկատմամբ հետապնդում հարուցել, ինչպես առանց ապացույցների փաստեր լինել չեն կարող, և հետապնդման հիմքը պետք է լինի այնպիսի համոզմունք, որը թույլ է տալիս ձևակերպել կոնկրետ մեղադրանք»,- ընդգծեց նա։

Գևորգ Բաղդասարյանի ելույթի առանցքային կետերից էր նաև քննիչի դերի նվազեցումը։ Նա նշեց՝ քննիչը, որը անմիջականորեն հայտնաբերում է փաստերը, փաստացի մեկուսացված է հետապնդում հարուցելու որոշումից, քանի որ այն համարվում է դատախազի բացառիկ լիազորությունը։ Նա հայտնեց, որ Գլխավոր դատախազի 2022 թ. հանձնարարականով սահմանվել է, որ քննիչի առարկությունները հետապնդում հարուցելու միջնորդությունը մերժելու դեմ քննարկման ենթակա չեն, ինչը, ըստ նրա, ուղղակիորեն հակասում է Քրեական դատավարության օրենսգրքին։ Այս համատեքստւմ նա ասաց․ «Ստացվում է մի իրավիճակ, երբ դատախազն ունի հետապնդման մենաշնորհ, բայց վերջնական փաստաթուղթը՝ մեղադրական եզրակացությունը, պարտավոր է կազմել քննիչը, նույնիսկ եթե նա համաձայն չէ հետապնդման հետ»:

Բաղդասարյանն իր խոսքն ամփոփեց՝ նշելով, որ մեղադրանքը տնօրինելու դատախազի իրավասությունը չպետք է հանգեցնի քննիչի բովանդակային մասնակցության իսպառ բացառմանը: 

Նշենք, որ զեկուցումը պատրաստվել էր Քրեական դատավարության և կրիմինալիստիկայի ամբիոնի պրոֆեսոր Գագիկ Ղազինյանի հետ համատեղ աշխատանքի արդյունքում:

Նախադեպային իրավունքի հեղափոխական շրջադարձերը

Վճռաբեկ դատարանի քրեական պալատի նախագահ Համլետ Ասատրյանը ներկայացրեց Դավիթ Ավետիսյանի օրոք կայացված այն որոշումները, որոնք փոխել են Հայաստանի իրավական դաշտը։ Օրինակ՝ գործերից մեկով կայացված որոշմամբ «հիմնավոր կասկածը» դարձավ կալանքի պարտադիր նախապայման, մյուսով սահմանվեց հետախուզվող անձին հայտնաբերելուց հետո 72 ժամվա ընթացքում դատարան ներկայացնելու պահանջը, իսկ մեկ այլ որոշմամբ էլ վերացվեց այն սահմանափակումը, ըստ որի՝ գրավ կարող էր կիրառվել միայն ոչ մեծ և միջին ծանրության հանցանքների դեպքում․ արձանագրվեց, որ գրավը կարող է կիրառվել անկախ հանցագործության ծանրությունից: Համլետ Ասատրյանն անդրադարձավ նաև բեկումնային որոշումներից մեկին. «Վճռաբեկ դատարանը, հենվելով եվրոպական չափանիշների վրա, փաստացի վերացրեց «վարչական կալանք» հասկացությունը՝ արձանագրելով, որ նման պատժի ենթարկված անձը իրականում ենթարկվում է քրեական հետապնդման»։

Ձերբակալված անձի կարգավիճակը. տերմինների փոփոխությունը նոր օրենսգրքում

Քրեական դատավարության և կրիմինալիստիկայի ամբիոնի վարիչ Սամվել Դիլբանդյանն իր մասնագիտական զեկուցմամբ վերլուծեց նաև Քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի փոփոխությունները: Նա նշեց, որ նոր օրենսգիրքը հրաժարվել է «մեղադրանքի և պաշտպանության կողմերի» նախկին բաժանումից՝ սուբյեկտներին դասակարգելով հանրային և մասնավոր մասնակիցների՝ հիմքում դնելով նրանց հետապնդած շահը։ Դիլբանդյանն անդրադարձավ այն փաստին, որ նոր օրենսգրքում «կասկածյալ» սուբյեկտը բացակայում է, և դրան փոխարինել է «ձերբակալված անձ» հասկացությունը. ըստ նրա՝ անվանումն էական չէ, կարևորը իրավունքների պաշտպանության խնդիրն է:

Նա շեշտեց, որ ըստ օրենսգրքի՝ ձերբակալման պահից 6 ժամ անցնելուց հետո ձերբակալված անձը փաստացի օգտվում է մեղադրյալի բոլոր իրավունքներից: Բանախոսը փաստեց, որ նույնիսկ եթե քրեական հետապնդում հարուցելու մասին որոշում դեռ չկա, ձերբակալված անձը փաստացի ենթարկվում է հետապնդման, ինչը համահունչ է Եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքին:

Իր ելույթների ընթացքում Դիլբանդյանը կարևորեց նաև դատախազ-քննիչ հարաբերությունները քրեական հետապնդման հարուցման համատեքստում՝ նշելով, որ այդ ինստիտուտը դարձել է «կռվախնձոր» նրանց միջև: 

Գիտագործնական համաժողովին ներկա էին ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի, գլխավոր դատախազության, հակակոռուպցիոն կոմիտեի և քննչական կոմիտեի ներկայացուցիչներ, փաստաբանների պալատի, ԵՊՀ իրավագիտության ֆակուլտետի պրոֆեսորադասախոսական համակազմի, հանրապետության այլ բուհերի ներկայացուցիչներ, ինչպես նաև Ռուսաստանի Դաշնության տարբեր բուհերի դատավարագետներ, որոնք նույնպես հանդես եկան զեկուցումներով։