«Համբերանքի խնձորներ կամ հեքիաթի թանգարանային կեցությունը». բանախոսություն ԵՊՀ-ում

Միջոցառման բանախոսն էր ԵՊՀ պրոֆեսոր, հեքիաթագետ Ալվարդ Ջիվանյանը, որը ներկայացրեց հեքիաթի՝ որպես ոչ նյութական մշակութային ժառանգության առանձնահատկությունները և դրա «ներկայությունը» թանգարանային միջավայրում։

Ըստ բանախոսի՝ հեքիաթը, ըստ էության, ոչ նյութական մշակույթի կարևոր բաղադրիչ է։ Հատկապես բանահյուսական հեքիաթի համար թանգարանը չի կարող լինել պահպանման դասական տարածք, քանի որ այն ծնվում և ապրում է բանավոր ավանդույթի մեջ։ Այդուհանդերձ, հեքիաթն ու թանգարանը ունեն բազմաթիվ առնչություններ։

«Հեքիաթը ոչ նյութական մշակույթ է, և եթե խոսքը ժողովրդական հեքիաթի մասին է, ապա թանգարանը նրա համար ավելի շատ արխիվի դեր կարող է ունենալ։ Սակայն մշակույթի տարբեր ոլորտներում այն հաճախ վերածնվում է այլ ձևերով»,- նշեց բանախոսը։

Ալվարդ Ջիվանյանը խոսեց նաև «միջնշանային թարգմանություն» երևույթի մասին՝ բացատրելով, որ գրական տեքստը կարող է վերածվել արվեստի այլ ձևերի։ Օրինակ՝ հեքիաթները կարող են ներկայացվել բալետի, օպերայի կամ թատերական բեմադրության միջոցով։ Այդ դեպքում գծային տեքստը վերափոխվում է նշանային այլ համակարգի՝ երաժշտության, բեմական շարժումների և տեսողական պատկերների։

Նրա դիտարկմամբ՝ նման փոխակերպումները կարելի է տեսնել նաև քանդակի, հուշադրամների, նկարազարդումների կամ արվեստի այլ գործերի մեջ, որոնք հաճախ հայտնվում են թանգարաններում։ Այսպիսով, հեքիաթը, անցնելով մշակութային տարբեր «մետամորֆոզներ», կարող է հասնել մինչև թանգարանային միջավայր։

Բանախոսը նաև անդրադարձավ հեքիաթների ժամանակային բնույթին՝ ընդգծելով, որ դրանք հիմնականում պատմում են անցյալի մասին։ 

«Դուք գրեթե չեք հանդիպի հեքիաթի, որը պատմում է ապագայի մասին․ նման դեպքերում մենք արդեն գործ ունենք գիտաֆանտաստիկայի կամ ֆենթեզիի հետ, բայց ոչ դասական հեքիաթի»,- ընդգծեց նա։

Հանդիպման ընթացքում ներկայացվեց նաև հայկական և հարակից մշակույթներում հանդիպող խորհրդանշական հետաքրքիր պատկերներից մեկը՝ «համբերանքի տիկնիկը»։ Հեքիաթներում հերոսուհին հաճախ իր վիշտը պատմում է տիկնիկին՝ կավե կամ կտորե խորհրդանշական կերպարին, որը «լսում է» նրա ցավն ու փորձությունների մասին պատմությունները։ Այս խորհրդանշական մոտիվը, ըստ բանախոսի, կապված է համբերության գաղափարի հետ։

Բանախոսության խորագրում հիշատակվող խնձորը ևս պատահական չէ․ հայկական հեքիաթներում խնձորը հաճախ հանդես է գալիս որպես ավարտի խորհրդանիշ՝ հայտնի ձևակերպմամբ՝ «երեք խնձոր ընկավ»։ Այս խորհրդանշական պատկերն էլ է հուշում հեքիաթի մշակութային երկար ճանապարհի մասին։

Ըստ Ալվարդ Ջիվանյանի՝ հեքիաթը վաղուց դուրս է եկել միայն գրական տեքստի շրջանակներից և դարձել է մանկական մշակույթի պարատեքստային լայն տարածք։ Այն առկա է ոչ միայն գրքերում, այլև պատկերազարդերում, խաղալիքներում, հուշանվերներում և նույնիսկ հրուշակեղենի գունագեղ փաթեթավորումներում։