Թվային նորագույն տեխնոլոգիաները՝ մշակութային կոթողների հանրահռչակման, զբոսաշրջությունն առավել պատկերավոր ու խոսուն դարձնելու գործիքներ

Աստվածաբանության և հայ եկեղեցու պատմության ամբիոնի դոցենտ Գայանե Թովմասյանի հեղինակած «Հայկական մշակութային ժառանգության վերարժևորումը. թվային տեխնոլոգիաների դերը կայուն մշակութային զբոսաշրջության զարգացման գործում» վերտառությամբ հոդվածը հրապարակվել է «Scopus» շտեմարանում ընդգրկված բարձր վարկանիշ ունեցող «Advances in Science, Technology and Innovation» գիտական պարբերականում:

Հոդվածում ներկայացվում են ՀՀ նյութական և ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը, դրա հիման վրա զբոսաշրջության զարգացման հնարավորությունները: Ըստ այդմ՝ անդրադարձ է կատարվում հիմնական այն խնդիրներին, որոնք դեռևս առկա են ոլորտում, և ամենակարևորը՝ շեշտադրվում է ժամանակակից թվային տեխնոլոգիաների գործիքակազմի կիրառումը, ինչը կարող է նպաստել Հայաստանի մշակութային ժառանգության պահպանմանը, արժևորմանը, ինչպես նաև զբոսաշրջության զարգացմանը:

- Տիկի՛ն Թովմասյան, թվային նորագույն ո՞ր տեխնոլոգիաներն եք ներկայացրել Ձեր հոդվածում:

- Վերջին տարիներին թվային տեխնոլոգիաները մուտք են գործել մեր կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներ, զբոսաշրջությունը ևս բացառություն չէ: Խոսքը վերաբերում է այնպիսի տեխնոլոգիաների, որոնք, օրինակ, հնարավորություն են տալիս ստեղծելու վիրտուալ շրջայցեր ու ցուցադրություններ: Դա արդիական էր հատկապես COVID-19 համավարակի ժամանակահատվածում, երբ մի շարք միջազգային թանգարաններ ստեղծեցին վիրտուալ ցուցասրահներ, ցուցահանդեսներ:

Հոդվածում ներկայացված են թվային տեխնոլոգիաների կիրառման մի շարք առաջարկներ՝ վիրտուալ շրջայցերի անցկացում, թանգարանների կողմից վիրտուալ ցուցահանդեսների և ցուցադրությունների ստեղծում, ինտերակտիվ թվային քարտեզների ձևավորում, մշակութային ժառանգության օբյեկտներում QR կոդերի օգտագործում, որոնց վրա բջջայինը պահելով՝ զբոսաշրջիկը կարող է տեղեկություն ստանալ տվյալ հուշարձանի պատմության վերաբերյալ: Առաջարկվել է նաև թվային զբոսավարների տարածումը, այն է` նախապես ներբեռնելով համապատասխան հավելվածը՝ տվյալ վայրի վերաբերյալ տեղեկությունը հասանելի է դառնում, և, օրինակ, թանգարան այցելելիս զբոսավարի ծառայության համար վճարելու անհրաժեշտություն այլևս չի լինում: Կան նաև անցանց (օֆլայն) քարտեզներ, որոնց կիրառմամբ հնարավոր է այս կամ այն վայրում հեշտ կողմնորոշվել: Վիրտուալ իրականությունը (VR) և ընդլայնված իրականությունը (AR) հնարավորություն են տալիս նորովի զարգացնելու զբոսաշրջությունը: Այս պարագայում ընդլայնված իրականությունը թույլ է տալիս մեզ հեռախոսը պահելով ինչ-որ վայրի վրա՝ տեսնել՝ ինչպիսին է եղել այն նախկինում: Օրինակ՝ այդ կերպ կարող ենք տեսնել Զվարթնոցի ավերված տաճարի պատմական տեսքը: Հնարավոր է նաև հոլոգրաֆիկ տարբեր ցուցադրությունների ստեղծում, պատմական դեպքերի վերարտադրություն, վերարժևորում, օրինակ՝ տեսնել, թե Տիգրան Մեծը որևէ իրավիճակում ինչ է ասել: Այս գործիքների կիրառմամբ զբոսաշրջիկն ընկղմվում է այլ իրականության մեջ և տեսնում է, թե պատմական ինչ իրադարձություններ, ինչ դեպքեր են տեղի ունեցել և այլն:

- Ձեր նշած թվային ո՞ր տեխնոլոգիաներն են այժմ կիրառվում Հայաստանում:

- Հայաստանի որոշ վայրերում կան QR կոդեր, որոնք զբոսաշրջիկին հնարավորություն են տալիս ծանոթանալու համապատասխան տեղեկություններին: Կան առցանց (օնլայն) որոշ հարթակներ, որտեղ ներկայացված են մեր պատմամշակութային ժառանգության որոշ օբյեկտներ:

Հոդվածում առաջարկվում է ստեղծել Հայաստանի պատմամշակութային բոլոր հուշարձանների ամբողջական վիրտուալ քարտեզը: 24.000-ից ավելի պատմամշակութային հուշարձաններ սփռված են Հայաստանի ամբողջ տարածքով. առցանց հարթակում շատերի վերաբերյալ տեղեկություն անգամ չկա: Մինչդեռ զբոսաշրջիկը նախապես է տեղեկություն հավաքագրում, երբ գալիս է Հայաստան: Այս առումով դրական է, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում ներառված են պատմամշակութային մի շարք կոթողներ, վայրեր, նաև ոչ նյութական մշակութային ժառանգության նյութեր, որոնց զբոսաշրջիկները կարող են ծանոթանալ և այցելել: Ըստ այդմ՝ նմանատիպ կայքէջերի ստեղծումն ու տարածումը ամբողջական տեղեկատվության հնարավորություն կընձեռեն:

- Ըստ Ձեզ՝ թվային տեխնոլոգիաների կիրառման համար թանգարանների՞ն, թե՞ պատմամշակութային կոթողներին պետք է առաջնահերթություն տրվի:

- Պատմամշակութային ժառանգություն համարվող հուշարձանների հարցում ունենք նաև պահպանության խնդիր: Այս առումով էլ թվային տեխնոլոգիաների կիրառումը հնարավորություն կտա ստեղծելու ինչ-որ բազա, վիրտուալ հարթակում ավելացնելու դրանց մասին տեղեկությունների հասանելիությունը, դրանք տեսանելի դարձնելու 360 աստիճան տեսանյութերի, ինչպես նաև դրոններով նկարահանումների միջոցով և այլն:

Թանգարանային ոլորտում դրանց կիրառությունն իր հերթին կնպաստի թանգարանային զբոսաշրջության զարգացմանը, քանի որ այդ ոլորտում աշխարհում այսօր լայնորեն կիրառվում են թվային տեխնոլոգիաները: Եթե մենք ցանկանում ենք զարգացում ունենալ, արդեն անհնար է պատկերացնել որևէ ոլորտ՝ առանց թվային տեխնոլոգիաների կիրառության: Իմ փորձից մեկ օրինակ բերեմ: Վարշավայում՝ Ֆրեդերիկ Շոպենի թանգարանում, կար նաև համակարգիչներով և ականջակալներով հագեցած առանձին սրահ, որտեղ այցելուներին հասանելի էր Շոպենի երաժշտական ամբողջ ժառանգությունը: Հայաստանում նմանատիպ տեխնոլոգիաներ կարելի է կիրառել, օրինակ, Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարանում:

- Հոդվածի վերնագիրը հուշում է, որ թվային տեխնոլոգիաների կիրառմամբ նաև կհանրահռչակենք մեր պատմամշակութային ժառանգությունը: Թվային տեխնոլոգիաների կիրառման ապահովումը միայն իրավասու մարմինների՞ պարտականությունն է, և արդյոք մե՞ծ ծախսերի մասին է խոսքը:

- Պետք է ներգրավվեն շահագրգիռ տարբեր կողմեր, քանի որ (եթե խոսքը վերաբերում է թանգարաններին, պատմամշակութային հուշարձաններին) կան համայնքային նշանակության, Երևանի քաղաքապետարանի, ԿԳՄՍՆ-ի ենթակայության օբյեկտներ: Հետևաբար, շահագրգիռ տարբեր մարմինների համագործակցություն պետք է լինի: Այս համատեքստում ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության զբոսաշրջության կոմիտեն կարող է խորհրդատվությամբ մասնակցել գործընթացին՝ ներկայացնելով հատկապես համաշխարհային փորձը զբոսաշրջության ոլորտում, մասնավորապես՝ ինչ նորամուծություններ են կիրառվում: Ծախսերը, բնականաբար, շատ են:

21-րդ դարում զբոսաշրջությունն առանց թվային տեխնոլոգիաների չենք կարող զարգացնել: Պետք է օգտագործենք թվային տեխնոլոգիաների ընձեռած հնարավորությունները և առավելությունները, որոնք կօգնեն պատմամշակութային ժառանգության պահպանմանը, արժևորմանը, դրանց հետ կապված տեղեկությունների ամբողջական հավաքագրմանը, և, իհարկե, զբոսաշրջիկին ավելի հասանելի ձևաչափով առցանց հարթակներում ներկայացմանը: Սա կնպաստի դրանց հանրահռչակմանը:

Նշենք, որ Գ. Թովմասյանի հետազոտությունների հիմնական ուղղությունը զբոսաշրջությունն է: Նա ունի 140-ից ավելի գիտական հրապարակումներ, որոնցից 25-ը ներառված են «Scopus» և «Web of Science» գիտական շտեմարաններում: Նա շուրջ 10 մենագրությունների, 4 ուսումնական ձեռնարկի, մեկ բուհական դասագրքի հեղինակ է: