«Միշտ չէ, որ թանգարանային հավաքածուների տարհանումը ամենաճիշտ որոշումն է». Նժդեհ Երանյանը՝ մշակութային ժառանգությունը աղետներից պաշտպանելու մասին

- Պարո՛ն Երանյան, որոշ ժամանակ առաջ Ձեր ֆեյսբուքյան էջում լուսանկար էիք հրապարակել, որտեղ պատկերված էին 2025 թ. պատերազմական պայմաններում Իրանի թանգարանային հավաքածուների տարհանումը և ավազի պարկերով պատսպարումը: Արդյո՞ք ճիշտ է հավաքածուներն ամբողջությամբ տարհանելը, և ինչպե՞ս պետք է պաշտպանվեն այն նմուշները, որոնք տեղափոխելն անհնար է կամ չափազանց դժվար:

- Միշտ չէ, որ թանգարանների հավաքածուների տարհանումն ամենաճիշտ որոշումն է: Կան առարկաներ, որոնք ուղղակի հնարավոր չէ տարհանել և տարհանմամբ հնարավոր է վնաս պատճառել: Զինված հակամարտությունների ժամանակ տարհանվող ժառանգությունը նույնիսկ կարող է թիրախ դառնալ: Պետք է հստակ հասկանալ՝ ինչը, որտեղ, ովքեր և երբ պետք է տարհանեն: Իմ հրապարակած լուսանկարը նպատակ ուներ ցույց տալու, որ այն օբյեկտները, որոնք չեն տարհանվում, կարելի է տեղում կոնսերվացնել։ Օրինակ՝ հիմա ընդունված է ավազի պարկերով ծածկելը: Սա շատ ծախսատար չէ, բայց արդյունավետ միջոց է, որը պաշտպանում է բեկորներից և այլ ռիսկերից:

- Ցանկացած նմուշ կարելի՞ է ավազի պարկերով ծածկել: 

- Հիմնականում ծածկվում են այն առարկաները, որոնք անշարժ են կամ զանգվածեղ, օրինակ, քարե արձանները կամ քաղաքային հուշարձանները: Օրգանական նյութերին, օրինակ՝ փայտին, ավազը կարող է վնասել երկարատև շփման դեպքում, բայց ավելի լավ է նվազեցնել բախման ռիսկերը նման կերպ, քան թողնել դրանք բաց ու ավելի մեծ վնասի ենթարկել:

- Հայաստանի թանգարանները պատրա՞ստ են հակամարտության սցենարներին, արտակարգ իրավիճակներին: 

- Պատասխանը միանշանակ «այո՛» կամ «ո՛չ» չէ: Աշխարհում չկա մի թանգարան, որը 100%-ով պատրաստ լինի: Վերջին տարիների փորձը ցույց տվեց, որ հայաստանյան կառույցները մեծ մասամբ պատրաստ չեն այնքան, որքան անհրաժեշտ է: Սակայն բոլորը ձգտում են ավելի պատրաստ լինելու պոտենցիալ ռիսկերին:

Աղետների մասին խոսելիս մենք, չգիտես ինչու, շեշտը դնում ենք կոնֆլիկտների վրա, բայց Հայաստանում դա ժառանգությանը վտանգ ներկայացնող ռիսկերի մի մասն է․ կան մեծ թվով այլ ռիսկեր: 

- Տարհանելու դեպքում Հայաստանում կա՞ն անվտանգ վայրեր թանգարանային հավաքածուները պահելու համար, կամ պետական ծրագիր՝ տարհանման մասին: 

- Պատսպարանները պետք է տարբեր լինեն՝ կախված ռիսկի բնույթից (զինված հակամարտություն, պոտենցիալ ջրհեղեղ և այլն): 2020 թվականից և «Թանգարանների մասին» օրենքի ընդունումից հետո կա ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարի հրամանը, որը վերաբերում է արտակարգ իրավիճակներում թանգարանների հավաքածուների տարհանմանը: Ըստ այդ հրամանի՝ բոլոր թանգարանները պետք է ունենան նախատեսված վայրեր՝ համապատասխան ջերմախոնավային ռեժիմով և անվտանգության համակարգերով:

- Հայաստանյան թանգարանները համագործակցո՞ւմ են միջազգային կառույցների հետ և արդյոք կարո՞ղ են արտակարգ իրավիճակներում աջակցություն ստանալ այդ կառույցներից:

- Թանգարանները երբեմն չունեն ռեսուրսներ ու լիազորություն՝ առանձին պայմանավորվածություններ ձեռք բերելու, բայց դաշտը վերջին հինգ տարում ակտիվացել է: Օրինակ՝ կազմակերպվել են վերապատրաստման դասընթացներ ԻԿՕՄ Հայաստանի, ԿԳՄՍ նախարարության, Հայաստանի պատմության թանգարանի և այլ գործընկերների աջակցությամբ: Կան նաև միջազգային ծրագրեր, որոնց մասնակցում են մասնագետներ Հայաստանից: 2025-2026 թթ. ինքս մասնակցել եմ Եվրամիության կողմից ֆինանսավորվող և ԻԿԿՐՈՄ-ի (Մշակութային արժեքների պահպանման և վերականգնման միջազգային հետազոտական կենտրոն) կողմից կազմակերպված 9-ամսյա ծրագրին, որի մի մասը հեռավար էր, մյուս մասը՝ պրակտիկ վարժանքներ Ռիգայում: Նպատակը եվրոպական գոտում մասնագետների ցանց ստեղծելն էր, որոնք իրենց երկրներում կտարածեն յուրացրած թեմաները, կկարողանան արձագանքել աղետների ժամանակ՝ ավելի պաշտպանված դարձնելով ԵՄ գոտու մշակութային օբյեկտները:

- Իսկ թվայնացումը դիտարկվո՞ւմ է որպես մշակութային արժեքների պաշտպանության միջոց:

- Մշակութային ժառանգության աղետների ռիսկի կառավարումը բաժանվում է չորս հիմնական մասի՝ կանխարգելում, պատրաստություն, արձագանքում աղետի ընթացքում և հետաղետային գործողություններ: Թվայնացումը համարվում է կանխարգելիչ գործողություններից մեկը: Սակայն թվայնացում ասելով նկատի չունենք միայն հավաքածուների սքանավորումը, այլ ամբողջական տվյալների շտեմարանների ստեղծումը՝ ժառանգության թվանշայնացումը: Յուրաքանչյուր առարկայի հետևում կան բազմաթիվ ոչ նյութական տեղեկություններ, որոնք նույնպես ենթակա են պահպանման: 

- Այսինքն, եթե կա սքանավորված նմուշ՝ իրեն վերաբերող ամբողջական տեղեկություններով, հնարավո՞ր է դառնում, օրինակ, վնասվելու դեպքում այն վերականգնել:

- Այն օգնում է թե՛ վերականգնման հարցում, թե՛ ոչ նյութական տեղեկությունների պահպանման գործում: Եթե ունենք, օրինակ, գորգի լուսանկարը, հարցը միայն այն չէ, թե ինչ տեխնիկայով են այն գործել, այլ նաև՝ ով է գործել, որ համայնքում և ինչ դերակատարում է ունեցել այդ առարկան տվյալ համայնքում: Թվայնացման միջոցով նույնիսկ առարկայի հնարավոր կորստի դեպքում մենք շարունակում ենք պահպանել դրա մասին ամբողջական տեղեկությունը:

Նշեմ, որ Հայաստանում մշակութային ժառանգության կառույցները մեծ մասամբ դեռևս թվայնացված չեն:

- Դուք նաև համագործակցում եք այնպիսի հիմնադրամի հետ, որը զբաղվում է պատերազմի, կլիմայի փոփոխության և բնական աղետների հետևանքով տուժած մշակութային ժառանգության պաշտպանությամբ: Կմանրամասնե՞ք։

- Այո՛, համագործակցում եմ «ALIPH» հիմնադրամի հետ, որը զբաղվում է հակամարտության, հետհակամարտային և ճգնաժամային գոտիներում մշակութային ժառանգության պահպանման ֆինանսավորման ծրագրերով: Գործընկերներիս հետ նաև հանդես եմ եկել Հայաստանում մշակութային ժառանգության առաջին օգնության խումբ ստեղծելու նախաձեռնությամբ, որը ֆինանսավորվել է հիմնադրամի կողմից: Սա կամավորական խումբ է, որը կոչվում է Մշակութային ժառանգության առաջին օգնության նախաձեռնություն:

Կան մարդիկ, որոնք ունեն անհրաժեշտ գիտելիքներ, հասկանում են մշակութային ժառանգության կարևորությունը, մտահոգ են դրա ճակատագրով և ցանկանում են աջակցել պահպանմանը, սակայն ինստիտուցիոնալ առումով կապված չեն, օրինակ, թանգարանների հետ: Օրինակ՝ համալսարանի դասախոսը կամ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի աշխատակիցը, որի անմիջական պարտականությունների մեջ չի մտնում աղետների ժամանակ թանգարաններին օգնելը, ցանկանում է օգտակար լինել այս հարցում:

Մենք տարին մեկ անգամ կկազմակերպենք վերապատրաստում՝ տեսական դասախոսություններով և պրակտիկ վարժանքներով (հատկապես մարզային թանգարաններում)՝ իրական սցենարներով: 

Նախաձեռնությունը միտված է պատրաստելու մարդկանց, որոնք հնարավոր աղետի (ջրհեղեղ, հրդեհ) դեպքում գիտելիքով, հանդերձանքով, սարքավորումներով կկարողանան արագ և թիրախային արձագանքել: Արդեն 30-ից ավելի կամավորներ են դիմել, այդ թվում՝ արտերկրից. կամավորների թվում կան դասախոսներ, զբոսավարներ, հետազոտողներ:

- Դուք շարունակում եք թեմայի շրջանակում Ձեր հետազոտությունը։ Ի՞նչ եք նախատեսել հետագայի համար: 

- ԵՊՀ-ի կողմից դիմել ենք ՀՀ ԿԳՄՍՆ բարձրագույն կրթության և գիտության կոմիտեին՝ համալսարանում Մշակութային ժառանգության և աղետների հետազոտման հեռավար լաբորատորիա ստեղծելու համար: Հայտը քննարկման փուլում է: Լաբորատորիան կունենա երկու ուղղություն. առաջինը՝ Հայաստանում մշակութային ժառանգությանը վնաս հասցրած աղետների տվյալների բազայի ստեղծում (հնագիտական և գրավոր աղբյուրների հիման վրա), երկրորդը՝ ժառանգության ժամանակակից կառույցների ներկայիս պատրաստվածության վիճակի ուսումնասիրություն՝ համադրելով աղետների քարտեզը: Մենք չունենք Հայաստանի ժառանգության օբյեկտների թվայնացված համընդհանուր քարտեզ, որտեղ ներառված են Հայաստանի բոլոր հուշարձանները, թանգարանները, գրադարանները, արխիվները: Ցանկանում ենք ստեղծել նմանատիպ քարտեզ՝ համադրելով աղետների, պոտենցիալ ռիսկերի (գետերի վարարում, հրդեհներ) քարտեզով: Եթե ունենանք նման քարտեզ, կկարողանանք ավելի ճիշտ կազմակերպել գործողությունները իրավասու կառույցների հետ: